GEÇEN GÜN ÖMÜRDENDİR - YOLCULUK YAZILARI

ÇEŞİTLİ DENEME, ELEŞTİRİ, İNCELEME YAZILARI

GEÇEN GÜN ÖMÜRDENDİR - YOLCULUK YAZILARI

Babam mı derdi, “Aferin budalası olmayın!” diye. Herhalde. Başka kim diyecek? Benim ya da kardeşlerimin böyle bir eğilim içinde olduğunu saptamış demek ki uyarmak gereğini duymuş. Bunca yıl sonra, durup dururken aklıma geliverdiğine göre epeyce de sık söylemiş.

Aferin budalası olmak, beğenilmek için çırpınmak, övülmek için yırtınmak demek.
İyi de babamın bu öğüdü verdiği yıllarda çocuklar durup dururken takdir edilmezdi ki! Göze girmek için kırk takla atmaları gerekirdi. Baştan aşağı iyi notlarla dolu bir karne, belki aferin kazandırırdı; ama içinde tek bir kötü ya da kötü demeyelim, ötekiler kadar iyi olmayan bir not, aferinsiz kalmanıza yol açardı.

Eskiden okullarda başarılı öğrencilere “Aferin” verilirmiş. Bizim kuşağın çocukları, “iftihara geçmek”le ödüllendirildi. Daha sonra takdir belgesi verilir oldu çalışkan öğrencilere. Biz okuldan aferin almazdık. Nereden alırdık peki? Aileden mi? Benim çocukluğumda büyüklerin takdirini kazanmak hiç kolay değildi. Onların bile güçlükle yapacağı işleri üstlenmeniz gerekirdi takdir edilmek için. Ancak, kaldıramayacağınız kadar ağır bir yükü çeke sürükleye getirmeyi başarmışsanız; kendinizi öne atıp büyük bir tehlikeyi önlemişseniz aferin alırdınız. Başka türlüsü olası değildi.

Çocuklukta beğenilmek, sevilmek için uğraşmak, kimilerinde bir çocukluk hastalığı olarak kalır. Yetişkinliklerinde de kurtulamazlar aferin almak için çırpınmaktan. Var öyle yakınlarım. Toplantılarda, sohbetlerde başrolü kapmak için her şeyi yaparlar. Çevrelerinde ilgi odağı olmaya aday kim varsa, tümünü bir çırpıda harcamaya hazırdırlar. Fıkra mı anlatılacak, ağzınızdan lafı alıp sizin başladığınız fıkrayı onlar bitirirler. Biri anısını mı anlattı; daha etkili olanı mutlaka onlar yaşamıştır. Anlatmalara, konuşmalara doyamazlar. Her şeyi bilirler, her daim anlatılacak konuları vardır. Hayranlık uyandırmayı da başarırlar. Hele ilk kez oturup konuştukları üzerinde kesin bir zafer elde ederler. Ancak dağarcıklarını yenilemeyi beceremezlerse anlatılacak konular azaldıkça aynı fıkraları yinelemeye, aynı esprileri yapmaya başlarlar. Daha önce yaptıkları ve kahkahalarla karşılanan esprilere, bunları beşinci, onuncu kez duyanlar artık gülmez olduğunda da huysuzlanırlar. Bu huysuzlukla kırıcı bile olabilirler. Daha doğrusu, birilerinin gözüne girmek için, başka birilerinin hırpalanması gerekiyorsa çekinmeden yaparlar bunu.

Tam ters bir tutum sanılsa da bir başka aferin budalalığı da buradan başlar. Kimsenin söylemeye cesaret edemediği konuları açmak, insanları durduk yerde mahcup etmek, sinirlendirmek; bilgiçlik taslamak... Bu gibi davranışlar da beğenilmek, takdir toplamak için yapılır aslında. Birilerini harcarsınız; ama asıl önem verdiğiniz, alkış beklediğiniz başka birilerinin sizi, “Vay be! Nasıl da takır takır saydırdı adamın suratına!” diye takdir etmesini sağlarsınız. Doğruyu söylemek adına sevilmemeyi göze alıyormuş gibi görünmek cesaret gerektirir; ama ödülü beğenilmek olarak size geri dönecekse gösteriverirsiniz o cesareti.

Sevilmek için her türlü şaklabanlığı yapanlar ve sevimsiz olmayı göze alarak takdir toplamaya çalışanlar… İki ayrı insan türü gibi görünüyor; oysa ikisi de ya özgüven eksikliğini örtmeye çalışıyordur ya da sevgi açlığını gidermeye. Sonunda babamın dediğine geldim yine: Aferin budalası olmaya, kendini sevdirmek için olduğundan başka türlü davranmaya gerek yok. Sevecek olan, bizi, sevilmek için çırpınmamıza kanarak değil, biz olduğumuz için sevmeli; sevmeyecekse de biz olduğumuz için sevmemeli.

Ben yurt dışına 40 yaşımdan sonra çıktım. O zamana dek, Avrupa - Türkiye karşılaştırması yapıldığını ne çok duydum. Hangimiz duymadık ki! Yapılan o karşılaştırmalardan Türkiye hep yenik çıkardı. Ne zaman bir Avrupa ülkesiyle karşılaştırılsak, onların aşmış, geçmiş olduğu, bizim yerlerde süründüğümüz ısrarla vurgulanır ve sonuç çoğu kez, “Bizim Avrupa’ya yetişmemiz için, o –hoo, kırk fırın ekmek yememiz lazım.” diye bağlanırdı. Ben de Avrupa’da yaşayan insanları nasıl hayal edermişim ki bize benzediklerini, kuyrukları ya da boynuzları olmadığını, bizim gibi yaşadıklarını, yaşamak için çalışıp didindiklerini, namuslusunun, ahlaklısının yanında hırsızının, uğursuzunun da bulunduğunu gördüğümde hafif bir şaşkınlık yaşamıştım.

Son yıllarda, Avrupa Birliğine girme olasılığı belirdiğinden beri… “Bizi Avrupa Birliğine almazlar” yargısını açıklayan bir “çünkü”den sonra neler geliyor neler. Müslüman bir ülkeyiz. Çok kalabalığız. Genç nüfusumuz çok. Eğitim düzeyimiz düşük. Kokoreçe kadar varıyor bu çünkü’ler. Sanırsınız ki görücü usulü ile evlenmek zorunda olan, evde kalmış, yaşlıca bir kızız ve görücülere bir türlü kendimizi beğendiremiyoruz. Onlar zengin, iyi yetişmiş, bilgili, görgülü; biz ise yoksuluz, çirkiniz, görgüsüzüz, boyumuz kısa, eteğimiz de sökük.

Daha birkaç ay önce Ankara’da bir taksi şoförüyle boğaz boğaza geliyorduk. Adam, önündeki araç sinyal falan vermeden dönünce bastı yaygarayı. Hem öndeki, sinyalsiz dönen arabanın şoförüne kızıyor hem de ülke olarak bizi topyekûn harcama konusunda kararlı. “Avrupa’da böyle bir şey asla olmaz. Böyle bir durumla asla karşılaşmazsın Avrupa’da.” demelerinin sonu gelmiyor. Sanırsınız Avrupa diye tek bir ülke var; bu arkadaş da orada doğmuş, büyümüş, kaderin bir oyunuyla düştüğü bu yeni ve acayip topraklarda bir türlü huzur bulamıyor. Sonunda dayanamadım. Nasıl soracağım konusunu pek de düşünmeden, “Siz Avrupa’nın neresindensiniz?” dedim. Anlamadı. “Ha? Hı? Ne?” gibi sesler eşliğinde homurdandı. Daha düz sormak gerek. Vereceği yanıta göre, “neresinde, kaç yıl“ gibi sorularla sürdürürüz konuşmayı.
“Yurt dışında bulundunuz mu hiç?” dedim. Olumlu yanıt alacağıma çok emindim. “Yok,” dedi aslan şoförümüz. “Yurt dışına hiç çıkmadım.” Bunu duyar duymaz patladım: “O zaman nereden biliyorsunuz Avrupa’da böyle şeylerin olmadığını? Kötü sollamalar, sinyalsiz dönmeler yalnız Türklere mi özgü? Türklere özgüyse bile yalnız Almanya’da iki buçuk - üç milyon dolayında Türk yaşıyor. Orada da Türk gibi davranıyorlardır.”

Öyle duymuş, ona öyle anlatmışlar, gidenler, görenler söylemiş. “Yalan!” dedim. “İnsanın iyisi de her ülkede var, kötüsü de. Şoförün iyisi de her ülkede var, kötüsü de. Yalan söylemişler size.” Aynadan ters bir bakış attı bana ve sustu; ama içinden konuştuğuna, en azından bir “Lahavle” çekip, “Sabah sabah nereden çıktı bu kadın!” diye anama yüklendiğine eminim.

İnsanın hiç gitmediği, görmediği bir ülkeye (ülkeye de değil, kıtaya) hayranlığı anlaşılır gibi değil. Sanki bir yarıştayız. Avrupa’ya yetişmek için koşuyoruz; ama o, bizden hızlı koşuyor; asla yakalayamayacağız. Atatürk’ün bize, yetişmemiz için Avrupa’yı hedef gösterdiğini sanıyor kimimiz. Oysa “Avrupa” dememişti Atatürk; “çağdaş uygarlık düzeyi” demişti. O düzeyi yakalamak içinse kırk fırın ekmek yemek değil, aşağılık kompleksleri içinde kıvranmadan, özgüvenli, dimdik, onurlu, kararlı bir yürüyüşü başlatmak ve sürdürmek gerek.

Yapraklarını ilk kez sizin açtığınız yeni bir kitabın verdiği zevk, meraklısı iyi bilir, bambaşkadır. Yaprakları, ilk kez açılıyor olmanın heyecanıyla titreşir sanki. Hışır hışır çevrildikçe çiçek kokusu gibi, toprak kokusu, yağmur kokusu gibi, yalnız yeni kitaplarda bulunan bir koku yayar etrafa. Bu koku zamanla azalır, yerini yavaş yavaş okunmuş kitap kokusuna bırakır. O da bir başka güzeldir. Kitap sevdalıları iyi bilir kitap kokusunu, basımevinden yeni çıkmış kitabı koklamaya doyamazlar. Fırından yeni çıkmış ekmeğin kokusu gibidir; başka kokulara benzemez.

Eskiden 16 sayfalık formalar halinde basılırdı kitaplar. Metalden, tahtadan kitap açacakları vardı. Sayfalarını onlarla açardınız yeni kitabın. Erkek olsam kız oğlan kız sevdiceğinin koynuna girmek gibi, diye bir benzetme yapardım. Bilirsiniz ki açtığınız o sayfalara sizinkilerden önce hiçbir insan eli dokunmamış, hiçbir insan gözü değmemiştir. Gerdeğinizdir, sevişmeniz, koklaşmanızdır. Tadını çıkarmayı bilirseniz eşi benzeri bulunmayan bir buluşmadır.

Bundan daha güzel ne olabilir? Hemen söyleyeyim: Eski kitaplarla buluşmak. Bana bu yazıyı yazdıran, çok elin, çok gözün değdiği, yıpranmış mavi ciltli, el kadar bir kitapçık… Kim bilir ne zaman, sahaflarda bulup aldığım, 1952 basımı bir şiir kitabı... Okul kitaplığından “aşırılmış”. Okulun adı yok; ama arkasında alınıp verildiği tarihlerin işlendiği iki sayfa... Yabancı bir okul bu. Bir Amerikan koleji olmalı. Ay adları İngilizce yazılmış. Türkçe tek tarih var: Ocak 29. Yıllar başta hiç yazılmamış; son beş tarihte yıl da belirtilmiş. Son tarih: Haziran ’63. Aynı ay içinde iki ayrı kişi tarafından okunduğu da olmuş. Yıllar yazılmamış olsa da bu adını bilmediğimiz okul kitaplığında kaç yıl kaldığını, hangi yıl kitaplığa geldiğini hesaplayabilir miyiz? Geriye doğru gidiyorum. Haziran, şubat, ocak, kasım. İşte, yıl değişti demek ki. Tek ayı izleyerek hesaplamak mümkün. Şubatlara bakıyorum. Arada birkaç başka ay, sonra yine şubat. Bir yılda iki tane şubat olamayacağına göre bir yıl daha geçmiş. Hesap bitti. Sonuç: Okul kitaplığına 1953’te alınmış. Basılmasından sonraki yıl. On yıl kalmış orada; bu süre boyunca otuz iki kez el değiştirmiş. Otuz üçüncü kişi o kadar sevmiş ki kitabı geri vermemiş. Cilt uzantısı ilk sayfaya kendi adını nakış gibi işleyecek kadar sahiplenmiş. Böylece “hırsız”ı da ele vermiş olduğunu fark etmemiş.

İşte, kitabın öyküsünden başka bir öykü başlıyor. 1963’te bir Amerikan kolejinde öğrenci olan bu son sahip, o sıralarda 16 - 17 yaşlarında olmalı. Büyük olasılıkla sevdalı. Kimi şiirlerin adının üstüne kurşun kalemle M. K. harfleri yazılmış. Kendi adı bu harflerle başlamıyor. Soyadını yazmıyorum, adı Hanzade. O yaşlarda pek çoğumuzun yaptığı gibi, kendisine, özel bir alfabe hazırlamış. Adını bu alfabeyle de yazmış: IncmnΔu. Şifreli alfabeyi açığa çıkarabilecek bir tedbirsizlik. Sayfanın tümünde gerçek adı ve soyadı bulunduğuna göre bu harflerin gizi kolayca çözülür. Çözülünce de bu alfabeyle tutulmuş günlükler, hatıra defterleri, annenin meraklı bakışlarından kolay kolay kurtulamaz.

Google Amca bilir. Bu adla bir kişi var mı, nerede, hayatta mı? 1963’te lisede olduğuna göre 1946 - 1948 arası bir tarihte doğmuş olmalı. 48’liyse benimle yaşıt. İşte buldum. Ad da aynı, soyad da. Gazi İlkokulunu 1981’de bitirmiş. Okulun mezunlar listesinde adı var. 1981 mi? Ama bu olamaz. Benimle yaşıtsa ‘81’de 33 yaşındadır. Ne ilkokulu? O zaman kitabı okul kitaplığından alan Hanzade değil. Peki kim? Çok kolay. Hanzade’nin annesi. Hanzade, annesinin şiir kitabını kendisine mal etmeye çalışmış. Tek suçu bu. Benim çocuklarım da kitaplarıma el koymaya çalışmazlar mıydı? Niye annesi? Babası olamaz mı? Bir şiir kitabını, geri vermeyecek kadar çok seven, ancak bir genç kız olabilir. Hanzade de sevmiş besbelli. Hem de annesinin suçunu üstlenecek kadar.

Görgü kurallarını anlatan bir kitapta okumuştum. Kibarlığın ölçütü olarak, “Bir kimse günlerce bir şey yemediği halde önüne yemek getirildiğinde yine de çatal bıçak kullanıyorsa gerçekten kibardır.” deniyordu. Ölçütü böyle tutunca gerçek kibarı bulmak zor değil, neredeyse olanaksız. Nerede öğrenir insanlar kibar olmayı? Kibarlığın okulu mu vari diyeceğim; ama aslında yok da değil galiba. Sanırım İngiltere’deydi, genç kızlara soylu hanım davranışları kazandırmak üzere eğitim veren, en azından bir okul olduğunu biliyorum. Öyleyse kibarlık öğretilebilir bir şeydir. Zaten kibarlığın doğuştan getirilen, içgüdüsel bir davranış olmadığı kesin. Hatta insanoğlunun (insan kızının da elbet) doğuştan getirdiği güdüleri yontmak, biçimlendirmek diye de tanımlanabilir kibarlık. Niye olmasın? Sözlüklere baksak “incelik, naziklik” diyecek kibarlık için; oysa “incelik, naziklik” kavramları da tanıma muhtaç. Bence güdülerinin buyruğundan çıkıp en uygun davranışı akıl yoluyla bulmaktan geçer kibarlığın (ya da inceliğin, nezaketin) yolu.

İnsan dünyaya karnının doyurma güdüsüyle gelir; ama karşısındakinin önündeki yemeği kapmamayı kısa sürede öğrenir. Belki öğrendiği ilk kibarlık budur. Soyunu sürdürme güdüsüyle doğar; ama gördüğü ilk karşı cinse saldırmıyorsa aldığı eğitimden dolayıdır. “Ayıp” diye, “günah” diye eğitildiği gibi, “aferin” denerek, sırtı sıvazlanarak da eğitilebilir insan. Arkadan biri geliyorsa geçtiğiniz kapıyı onun yüzüne çarpmaması için bir süre tutmanız gerektiği hiçbir kitapta yazmaz; ama bunu yapmazsanız o kapının bir gün sizin yüzünüze de çarpabileceğini bilirsiniz.

Kibarlığı da abartmamak gerek. Gerçek bir kibar, gerçekleri olduğu gibi söylemeyi kaba bulabilir. Sözgelimi konuğunuz fazla kibarsa ona sunduğunuz bir tatlı için sizi övgülere boğacak; ama tatlıyı gerçekten beğenip beğenmediği konusunda hiçbir ipucu vermeyecektir. Ondan gelecek en sinir bozucu davranış da ancak bu olur. Bir de karşıtını düşünün. Kaba ve hoyrat biri, yalnız gününüzü mahvetmekle kalmaz, yakınınızdaysa bütün bir yaşamı çekilmez kılabilir.

Madem öğretilebilir bir şeydir kibarlık, hâlâ öğrenebilecek durumda olanlara en azından özür dilemeyi, teşekkür etmeyi, rica etmeyi öğretelim ki yarın çocuklarımız yapmacık bile olsa birbirilerine gülümseyebilsinler.

Kasabalarda yaşayanların lüks ve konfor bakımından büyük kentlerde yaşayanlardan bir eksiği yoktur. Fazlası vardır hatta. Sözgelimi Los Angeles, ABD’nin suç oranı en yüksek kentidir; oysa birkaç saat uzaktaki bir kasabada yaşam, sakince akıp gider. Büyük kentlerde pek yakalanamayan huzur kasabalarda doyasıya yaşanır. 16 yaşını doldurmuş hemen herkesin arabası vardır. Her keseye uygun araba bulunur; benzin deseniz bizdekinin üçte biri fiyatınadır. Toplu taşıma yok denecek kadar az olduğundan özel araç lüks değil, gereksinmedir. Her kasabanın içinde ve hemen ulaşılabilecek kadar yakınında çok büyük marketler vardır. Amerikalının başta gelen eğlencesi alışveriştir çünkü. Marketler de dünyanın her yerinden gelen yiyecekle doludur. Bilmediğimiz, tanımadığımız bir yığın sebze. Amerikalı bu sebzeleri nasıl pişirir? Pişirmez, çoğunu çiğ yer. Örneğin Girit kabağı denen yeşil kabak, havuç gibi uzunlamasına dilimlenip sunulur. Amerikalı, lahana dolması yapmaz, kapuskayı bilmez; lahanayla ne yapar peki? Salata yapar. Enginarı bütün olarak haşlar, yapraklarını teker teker sosa batırıp kemirir. Bizim sulu yemeklerimizin tümü “çorba”dır Amerikalı için. Kupkuru yemeklerini biraz sulandırmak için soslar icat etmiştir. Bir Amerikalı sizi akşam yemeğine davet etmişse mangal yakacaktır. Mangalda et, tavuk, sosis, balık kızartacağı gibi, kabak, biber, mantar, Brüksel lahanası, brokoli, kuşkonmaz, mısır gibi sebzeleri de kızartabilir. Yanında, içine kereviz sapından çileğe kadar pek çok şey doğranmış bir salata. Şanslıysanız ziyafetiniz bu; şanssızsanız yine mangal yakılır; ama orada pişirilip size sunulan yalnızca hamburger olabilir.

Kahvaltıda bizim gibi zeytin, peynir ekmekle yetinmez Amerikalı. Özellikle tatil sabahları geç kahvaltılarda patatesler, soğanlar kavrulur, sosisler kızartılır, omletler, pankekler, waffle’lar yapılır, meyve salataları hazırlanır. Basit bir pazar kahvaltısı bir şölene, bir eğlenceye döner. Zaten eğlenmek için hiçbir fırsatı kaçırmaz. Fuarların, panayırların, festivallerin, şenliklerin biri biterken öteki başlar.

Sözün kısası, kasaba yaşamında Hollywood filmlerindeki kaçma kovalamalar, otoyollarda kıyasıya takipler, çarpışan, havada uçan, ters dönen arabalar, takır takır işleyen silahlar yoktur. O filmlerdeki gibi değildir hayat, maceradan maceraya koşulmaz. Bizdeki gibi yaşanır. Amerikalının bizden tek farkı, yaşamını eğlenceli kılmak için, bizim göstermediğimiz kadar büyük bir çaba göstermesidir.

İlk tartışma anne sütüyle beslenen bebeğe su verip vermeme konusunda çıktı. Ben taze bir anneanne olarak iki çocuk büyütmüş olmanın bilgiçliğiyle su içirmek gerektiği hükmünü tereddütsüz verdim. Kızım bana inanmayıp doktora sormak istediğinde bozuldum. Nedir yani, bizim tecrübemize güvenilmiyor mu? Demedim. “Topraktan mı yetiştin sen? Kim büyüttü seni?” kavgasına girmek için, doktordan gelecek onayı beklememin daha uygun olacağını düşündüm. Öyle ya, doktor nasıl olsa benim söylediğimi yineleyecekti; ben de haklı çıkmanın gururunu doya doya yaşayacaktım. Anadolu’da kadınlar, bebeklere meleklerin su verdiğine inanır; meme verdikleri sürece bebelerine su vermezlermiş. Bizim çocuklarımızı götürdüğümüz doktorlar, bunun gülünç olduğunu, bebeğin de suya ihtiyacı olduğunu söylerdi. Ayrıca şimdinin bitki çayları gibi, cezvelerde kaynatıp içirdiğimiz sular da dün gibi aklımda.

Doktordan gelen yanıt, beni değil, bebeklere meleklerin su verdiğine inanan Anadolu kadınlarını doğruladı. Efendim, bebek, gereksindiği suyu, zaten emdiği ana sütünden alırmış. Bu aşamada verilecek su, sara (epilepsi) hastalığını tetikleyebilirmiş. Sara mı? Sustum. Doktordan daha iyi bilecek değildim; ama yalnızca bu konuda sustum. Çocuk büyütme deneyimimi torunumda konuşturmayacaktım da neyi bekleyecektim?

Bebeği sırtüstü yatırdığını görünce kızımı uyarmayı görev saydım. “Yan yatır. Aslında en iyisi yüzükoyun yatırmak.” Bizim zamanımızda doktorlar bunu önerirdi. Gerçi ben öyle yatırdığımda evdeki büyüklerden biri gelir, çevirirdi bebeği; ama doğrusu, herhalde doktorun önerdiğiydi. Bu konuda da bana güvenilmeyip doktora danışıldı. Bu kez haklı çıkacağıma kesinlikle emindim. Akıl var, mantık vardı. Bebek arka üstü yatırılırsa kusmuğuyla boğulabilirdi. Daha bir güvenle bekledim doktordan gelecek yanıtı. Yine olmadı. Doktor, bebeklerin ağızdan nefes almayı daha sonra öğrendiğini, şimdilik zaten yalnızca burnundan nefes aldığı için kusmuğuyla boğulmasının söz konusu olmayacağını söyledi. Yok artık, bu kadarı fazlaydı; ama yenilmedim. “Kucağa alıştırma.” dedim. “Kucağa alışırsa hep kucakta olmak ister, rahat edemezsin.” Bu yargımı da yalanlayacak değildi ya doktor. Güvenle bekledim. Yine olmadı. Üstelik, kucağa alıştırıp alıştırmamak bir yana, anne ile yavrusu, olabildiği kadar çok, ten tene temas etmelilermiş. Meme emerken, günde en az sekiz kez annesinin tenini hissetmeliymiş çocuk.

Özgürlüğü kısıtlanmasın diye kundaklamamaya; alışırsa hep onu ister diye, ayakta sallamamaya da çalışırdık bebeklerimizi. Bunları söylemeden önce, hazır alınmış, kendinden yapışkanlı kundak bezlerini gördüğüm iyi oldu. Demek sakıncalı bulunmuyordu ki özel olarak imal ediliyordu kundak bezleri. Ayakta sallama konusunu açmamaya karar vermem de bebeğin yatması ve oturması için alınan eşyalara dikkat edince oldu. Tümünde, bebeği çeşitli hızlarda sallama düzeneği vardı. Bütün bu aletler bebeği sallayarak avutmak ve uyutmak üzere kurgulanmış ve yapılmışsa ayakta sallamak, artık sakıncalı görülmüyor demekti. Bu karara kendi kendime varmam, beni yeni bir yenilgi duygusu yaşamaktan kurtardı; iyi oldu.

Sonraki günlerden birinde, bebeklerin belleği olduğunu keşfettim. Çığlık çığlığa bağırırken kulağına yaklaşılarak sürekli çıkarılan bir “Şşşşşş” sesi, sakinleştiriyordu onu. Bu ses, ana karnında duymaya alıştığı seslere benziyordu çünkü. Saptamamı kızıma söylediğimde, doktorların da öyle dediğini öğrendim. İlk kez doktorlarla aynı noktada buluşmuş oluyordum. Bebek epeyce gürültülü bir ortamdan gelmişti ve sessizlik değil, o ortamı anımsatan sesler rahatlatıyordu onu. Bizim yaşlıların, bebekleri “pışşş pışşş” diye uyutması, bu gerçeğin farkında oldukları anlamına mı gelmekteydi yani? Ninnilerdeki monoton sesler de bunun için miydi?

Tıbbın yeni yeni keşfettiklerini annelerimiz, ninelerimiz yıllardan beri biliyorlar mıydı? Boşuna mı karşı çıkıp durduk onlara? Hay Allah!

İnsanlar açken sinemayı, tiyatroyu mu düşünür; aklına sanat mı gelir, diyeni haksız bulamayız elbette. Ancak görünmeyen gereksinmelerin, görünenlerden daha az önemli olduğunu da söyleyemeyiz. Açlık, evet, giderilmelidir; ama insanı, biricik önceliği açlığının giderilmesi olan bir yaratık olarak görmek, onu karnı doyurularak sakinleştirilen bir hayvan yerine koymak değil midir? İnsana, insan olduğu için saygıdeğer olduğunu kavratmak, karnını doyurmakla olmaz. Başka insanların, hayvanların, doğadaki canlıların, doğanın ve yaşamın kendisinin saygıyı hak ettiğini anlatmak, karınları doyurmak kadar önemli değil mi? Güzelliklerden zevk almasını, yaşamaktan sevinç duymasını, başkalarını mutlu etmenin keyfini, bilgilenmenin önemini, birlikte yaşamanın gereklerini, yalnızca karnını doyurarak kazandırabilir miyiz insanlara?

İkinci Dünya Savaşı ya da (bence) daha doğru adıyla İkinci Paylaşım Savaşıyla dünyadaki bütün dengeler altüst oldu. Parayı, geliri, sermayeyi, toprağı; zenginlik sayılan şeylerin hiçbirini paylaşmayı beceremeyen devletler, birçok ülkeyi darmaduman etti, milyonlarca insan öldü; devletler yıkıldı, yeni devletler kuruldu. Dünyayı sarsan ekonomik krizler, yaşamı tümden değiştiren toplumsal değişimler yaşandı; sistemler çöktü. 1926’dan bu yana Türkiye de ne ekonomik krizler, ne buhranlar, ne darbeler, ne kırılmalar ve çatlamalar yaşadı. Bütün bu süre içinde ayakta kalmak kolay iş değildi. Türkiye genelinde bakılsa yıllara meydan okuyarak yalnızca ayakta kalmayı değil, güçlenerek büyümeyi, gelişmeyi başaran kaç firma var? Bu büyük firmaların, toplumsal yaşamın ticaretle doğrudan ilgili olmayan alanlarına, sanata, kültüre yatırım yapmasının önemi yeni yeni kavrandı. Kimi büyük bankaların yayınevleri, sergi salonları var artık. Kimi şirketler spora destek veriyor; kimileri müziğe destek veriyor. Kâmil Koç otobüsleri de yolcularının gözünde ne kadar güven kazanıyorsa karayolu yolcu taşımacılığında da o kadar ticari başarı kazandığının bilincinde olan bir firma. Yolcuların duyduğu güven, firmaya kazandırıyor; firma da kendisini bugünlere getiren yolcularına Yolculuk dergisi ile teşekkürlerini sunuyor.

Yıkılan insanı onarmak için değil, insanın yıkılmasını beklemeden, onu sağlam, dirençli, huzurlu, rahat, mutlu, dünyada olup bitenden haberli, Türkiye’deki olanaklar hakkında bilgili tutacak bir tutam güzelliği elinin uzanacağı yere koyarak yapıyor bunu. Günde ortalama 26 bin kişiye pırıl pırıl bir “Yolculuk” dergisi sunuyor. İnsanların uyuklayarak, esneyerek, dışarıyı seyrederek, bomboş geçirecekleri saatleri öğrenerek, dinlenerek, acımasız yaşam koşullarının yaraladığı yanlarını az da olsa iyileştirme fırsatı bulmalarına olanak vererek geçirmelerini sağlıyor. Üstelik bunu, yolcularının açlığını da bastırmaya çalışırken yapıyor. Ne iyi yapıyor!

Var böyle acımasızlıklarım. Yıllarca arayıp sormamış bir arkadaşımla ilk görüşmemizde, yirmi yıla yaklaşan vefasızlığının öcünü almak, özellikle canını yakmak istediğim için, “İhtiyarlamışsın.” dedim. “İhtiyarlamadım. Yaşlandım.” dedi o da yanıt olarak. Aslında geçen yıllar, herkesi aynı ölçülerde olmasa da yaşlandırıyor ya da ihtiyarlatıyor; ama bu iki kavram arasında fark görüyor olmalılar ki birçok kişi yaşlanmayı kolay kabullenirken, ihtiyarlamaya pek razı olmuyor. Oysa, yaşlanmak için, “yaşı ilerlemek, ihtiyarlamak” diyor sözlükler. Yani, yaşlanmak ile ihtiyarlamak aynı anlamda. Aralarındaki köken olarak fark var yalnızca: İlki Türkçe, ikincisi Arapça. Hemen her yerde yabancı sözcük kullanmaya meraklı olan halkımız, nasıl oluyor da sıra “yaş” işine gelince yerli malı olanı yeğliyor? Sözgelimi yemek yenen yerleri adlandırırken Türkçe “aşevi”ni, en alt düzeye, yoksullara bedava yemek dağıtılan yerlere layık görüyoruz. Türkçe kökenli olmamakla birlikte, yıllardır kullanageldiğimiz için bizden saydığımız “lokanta” sözcüğünü, “esnaf lokantası” falan derken, yani biraz eli yüzü düzgün; ama pek de kaliteli olmayan yerler için kullanıyoruz. “Restoran” diye söylenmesi ve okunması gerekirken böyle yazmaya bile cesaret edemediğimiz Fransızca “restaurant” sözcüğünü bu mekânların sahipleri de müşterileri de kaliteli olduğu vurgusuyla algılıyor, öyle benimsiyor.

“İhtiyarlık, ihtiyarlamak” sözcüklerinden kaçınılmasında sözcüğün Türkçe kökenli olup olmaması belirleyici değil demek ki! Konu yalnızca algılamaya dayanıyor. Hiçbir sözlükte yazmamasına karşın, ihtiyarlamak, elden ayaktan düşmek, başkalarına muhtaç duruma gelmek olarak algılanıyor. Yaşlanmak, bu yüzden daha yumuşak geliyor kulaklara. Yaşlanmak kaçınılmaz; ama ihtiyarlamak kötü. Oysa ihtiyar, “tercih etmek, seçip ayırmak” anlamındaki Arapça hiyer sözcüğünden geliyor. İlk anlamı da “Seçme, tercih etme”. Sözgelimi eskilerin kullandığı “ihtiyar-ı sükut”, susmayı tercih etme demek. “Geçti sevdalarla ömrüm, İhtiyar oldum bugün” şarkısındaki gibi, “genç” karşıtı, “yaşlı, kocamış” anlamında da kullanılıyor elbette; ama bunun dışında pek çok anlamı daha var. “İhtiyar-ı külfet”, “ihtiyar-ı zahmet” dendiğinde, “zorluğa katlanmak, zahmeti kabul etmek” anlamına geliyor. “Kendi isteğiyle hareket etme, iradesini kullanma” anlamına da geldiğini, Nabi’nin,

“Cihana gelmekte gitmekte ihtiyarım yok
Benim, benim diyecek elde bir medarım yok” dizelerinden anlıyoruz.

“İhtiyari” sözcüğü de “zorunlu olmayan, insanın kendi irade ve isteğine bırakılmış olan” anlamlarına gelen bir sözcük. “İhtiyari durak” diye bir kullanımı hâlâ var. Hatta, Dokuz Eylül Üniversitesi, Buca Eğitim Fakültesinde Osmanlıca derslerine girdiğim dönemde, benden önceki hocanın acımasızlığını biraz olsun gidermek için, bu dersten birkaç yıldır bekleyenleri geçirme kararı almıştım. Bunun için de sözlü sınavda en kolay soruları seçip soruyordum. “Mehtap” sözcüğünü sorduğumda, “’Meh, ay demek; ‘tab’ da ışık; öyleyse ‘mehtap’ ay ışığı anlamına gelen Farsça bir bileşik isimdir.” demesini beklediğim yıllanmış bir öğrenci uzun uzun düşünmüş; sonra birden, gaipten bir ilham almış gibi, gözleri parlayarak, “Gökyüzüyle ilgili bir şey olması gerek.” demişti de beni saçımı başımı yolacak hale getirmişti. “Artık bunu bilir. Bilir de bu dersten kurtulur.” umuduyla son bir şans vermek istedim o delikanlıya. “İhtiyari durak” ne demek, diye sordum. Okul Buca’daydı ve gelip geçtiği yolda, okuldan bir önceki durakta kocaman “ihtiyari durak” yazısını her gün görüyordu aslında. Baktım olmuyor, o durağı anımsattım; ama öğrenci yine kara kara düşünmeye başladı. Kendimi tutamayıp, “İhtiyarların inip binmesi için yapılmış olabilir mi?” diye sorar sormaz atmaca gibi atıldı: “Evet, hocam. İhtiyarlar için.” Şaşkın, dalga geçtiğimi bile anlamadığı için ne yazık ki yine kaldı o dersten.

Demem şu ki ister ihtiyarlamak diyelim, ister yaşlanmak, olay değişmiyor. Sözcükleri seçip ayırarak yılların eskitmesinden kurtulmak mümkün değil.

Anne olmadan, hiçbir kadın, gerçek anlamdaki sevgiyi bilemez. Karşılık beklemeyen, sevilen kişinin hiçbir özelliğine bağlı olmayan tek sevgi, annenin sevgisidir çünkü. Anne, çocuğunu, doktor, mühendis de olsa, hırsız, uğursuz da olsa aynı sınırsız sevgiyle sever. Olmasını özlemle beklediği kişi olursa, sevgisinin yanına bir gurur, bir onur da eklenir; ama kanıyla, canıyla beslediği evladını sevmesi için herhangi bir koşulun gerçekleşmesi gerekmez. Onun sevgisinin şiddeti evladın ne mevkisine bağlıdır, ne parasına ne de güzel ya da çirkin oluşuna. “Kuzguna yavrusu şahin görünür.” atasözü boşuna mı söylenmiştir? Gazetelere yansıyan evlat cinayetleriyle ilgili haberler aklıma gelmiyor değil; ama yine de ben, en gerçek sevginin yalnızca analara özgü olduğunu biliyorum.

Mehmet Emin Yurdakul’un bir ananın sevgisini çok yalın; ama çok çarpıcı anlattığı “Kesildi mi Ellerin? şiirini anımsamanın tam sırası.

“-Anne, anne, hişt, hişt…
-O kim?
-Benim, kalk, para ver.”

diye başlar şiir. Oğul, gece yarısı annesini uyandırıp ondan para istemektedir. Kadının verecek parası yoktur; oğul, istediği parayı alamayacağını anlayınca sinirlenir, elindeki bıçağı anasının kalbine saplar. Anne, “Kan yerine irin olsun emdiklerin” diye beddua ederken, oğlunun elinden damlayan kanı görür.

“O kan ne?
O damlayan kimin kanı avucunun içinden?
Yoksa beni vurur iken, bana bıçak sallarken
Kesildi mi ellerin?”

Kendisini öldürmeye kalkanın elini kesmiş olması üzer mi bir insanı? O insan, bir anaysa üzer. Şiirdeki anne, bununla da kalmaz, ölümünden sorumlu tutulacağını bildiği oğlunu kurtarmaya çalışır.

“Kaç buradan, seni şimdi gelip burda tutarlar
Zincir vurup o karanlık zindanlara atarlar
Kaç buradan kuş gibi,
Ben kanımı helal ettim, sen de affet yarabbi.”

Bütün annelerin böyle davranabileceğini iddia etmiyorum; ama şunu rahatlıkla söyleyebilirim: Kendisi ölürken, onu ölüme gönderen kişinin acı çekmesini önlemeye çalışan biri varsa, bilin ki o, yalnız ve ancak o kişinin annesi olabilir.

Çocuğunu okula yazdıran ve öğretmen seçme şansı olan velilerin çocuk sahibi olmuş kadın öğretmenleri özellikle yeğlemesi boşuna değildir. Onlar bilirler, bir kadının yüreğinin sevgiye tam olarak açılması, ancak anne olduktan sonradır. Sevmeyi öğrenen kalp, yalnız kendi çocuklarını değil, başkalarının çocuklarını da sever artık.

Kadınların kendi annelerini sevmeyi bile anne olduktan sonra öğrendiklerini söylersem abartma sayılmasın. İşler istediği doğrultuda gitmediğinde, “Doğurmasaydın o zaman beni!” diye, isyan bayrakları açan kızlar, kendileri anne olduklarında daha iyi anlayıp daha çok severler analarını.

“Seni canımdan çok seviyorum.” diyen kişi bir anne değilse lafına pek kulak asmayın. Sizi canından çok seven tek kişi olabilir. Anneniz. Gerisi boş laf.

Beyrut’ta bir Ermeni lokantasında Suudi Arabistanlı üç kadınla karşılaşabileceğime, onlarla söyleşme olanağı bulacağıma dünyada inanmazdım. Ermenice “anne” demek olan Mayrig adlı lokantada ayrı bir bölüme, eski öğrencim, yolculuk arkadaşım Canan’la önce biz girip oturduk. Üçünün Suudi Arabistanlı, birinin Lübnanlı olduğunu daha sonra öğreneceğimiz dört kadın bizim arkamızdan geldi. Onların ardından da bir ana - kızla, Suriyeli konukları… Lübnan’da harem - selamlık ayrımı yok; bizim kadın bölmesi kendiliğinden oluştu. Bir arada oturmayı seçen dokuz kadın olarak birbirimizle hafifçe selamlaştık önce, sonraki saatlerde ise koyulaştıkça koyulaşan bir sohbete daldık.

Türkiye’den geldiğimiz öğrenilince ilgi bizim üstümüzde yoğunlaştı. Hemen herkesin Türkiye ile ilgili bir fikri vardı. Görenler, özellikle İstanbul’u yere göğe koyamadılar. Anlaşılan, bir de Antalya’ya çok giden olmuş buralardan. Kadınlardan birinin annesi Trabzonluymuş. Bize Trabzon’a gitmek için en uygun mevsimin hangisi olduğunu sordu.

Az sonra ikramlar başladı; daha çok, bize yapılan ikramlar. “Bu tatlıyı seveceksiniz. Şundan da bir tadın. Bir çatal da buradan alın.“ Telefon numaraları, e-posta adresleri alındı verildi. Sohbet ilerleyince Türk dizilerinin buralarda çok sevildiği konuşuldu. Türkiye’ye ilgiyi çok artırmış diziler. O olayların geçtiği yerleri merak ediyormuş insanlar ve Türkiye’yi görmek istiyorlarmış.

Benim Türkolog olduğumu ve Arap yazısını okuyabildiğimi öğrenince Suudi Arabistanlı hanımlardan biri, Arap harfleriyle en güzel yazıları Türklerin yazdığını; ama şimdi o Türklerin çocuklarının o yazıları okuyamamasının çok yazık olduğunu söyledi. Türkiye’ye gelmiş, İstanbul’un tarihi yerlerindeki, sözünü ettiği “en güzel” yazıları görmüş. Şimdi o ülkenin insanları tarafından okunamıyor olmalarına çok hayıflanmış. Kadın haksız değil; ama yaşamsal önemi olan şeyleri kazanmak için, kimi şeyleri gözden çıkarmak gerektiği nasıl anlatılmalı ona? Beklediğim fırsat az sonra kendiliğinden doğdu. Henüz otuz beşindeki yol arkadaşım, annesinin hacca gitmek istediğini; ancak yaptığı araştırma sonunda annesini hacca götüremeyeceğini anladığını söyledi. Kadınların 45 yaşından önce, yanlarında bir erkek olmadan Suudi Arabistan’da yolculuk etmeleri yasaktı. Cananlar üç kız kardeştiler. Babaları ölmüştü, erkek kardeşleri ya da ağabeyleri ise hiç olmamıştı. Annesi bir on yıl daha dayanırsa, Canan ancak 45 yaşından sonra hacca götürebilirdi onu.

Yanlış bilmiyorduk, değil mi? Böyle miydi gerçekten? Az önce bizim çocukların atalarından kalan yazıları okuyamadığına hayıflanan Suudi Arabistanlı hanım, doğruladı söylenenleri. “Evet,” dedi. “Yalnız bir kadının Suudi Arabistan’da yaşaması çok zor.” Kendisi de Lübnan’a gelip burada yaşamayı düşünmüyor değilmiş; ama kökleri orada olduğu için Suudi Arabistan’ı bırakıp gelemiyormuş.

Köklerim dedi; ama ben de anayım, biliyorum. Bir kadını en çok bağlayan kökleri değildir, dallarıdır; yani çocukları. Bizim yaptığımız devrimler de çocuklarımız içindi. O Suudi Arabistan’da genç bir kadının yanında erkek olmadan sokağa çıkamadığını, araba kullanamadığını anlatırken ben yazı değişikliğini de kapsayan devrimlerle neleri değiştirdiğimizi, nelere kavuştuğumuzu düşünmeye başlamıştım. Biz Osmanlı’dan kalma yazıtları okuyamıyorduk; ama çocuklarımıza, en çok da kızlarımıza, kadınlarımıza özgürlüklerini kazandırmıştık. O kendi ülkesinde rahatça dolaşamıyordu; ama biz gördüğü gibi, iki kadın olarak kalkıp buralara gelmiştik.

Bu durumda, kaybımıza üzülmek mi daha anlamlıydı; kazancımıza sevinmek mi?

“Diyarbakır’ın Bismil ilçesinde, Ilısu Baraj Gölü’nün suları altında kalma riski bulunan Kortik Tepe Höyüğü’nde, Ortaçağ’a ait 120 insan iskeleti bulundu.” Bu bir gazete haberiydi. Arkeolojiyle antropolojiyle hiç ilgim yok; ama bu haber beni yine de çok ilgilendirdi; çünkü haberin devamında, kafataslarının bir bölümünün arka kısmında darbe izlerine rastlandığı dile getirilirken şöyle deniyordu: “Bu sırada tuhaf bir durum fark edildi. Kadınlara ait kafataslarında, özellikle de genç kadınlara ait olanların arka kısmında darbe izleri vardı.”

Kafataslarını inceleyen uzmanın açıklaması da yer almıştı gazete haberinde: “Bu darbeler, o dönemde yaşayan topluluğun savaşçı, şiddet eğilimli ya da kadına yönelik şiddetin hâkim olduğu bir toplum olabileceği şüphesini uyandırdı.” Uzmana saygımız var; ama bence birinci olasılığı kanıtlayacak veri yok. O toplum bir şiddet toplumuysa niye yalnız kadınların, özellikle de genç kadınların kafaları darbe almış olsun? Birbirilerinin kafalarını kırıyorlarsa asıl erkek kafataslarında rastlanması gerekmez miydi o darbe izlerine? Üstelik rastlansaydı, “Erkekler dövüşmüş.” diye düşünülecek; bu, o kadar da “tuhaf” bir durum diye nitelenmeyecekti. O izlerin gösterdiği, bundan 1800 yıl önce de kadınların kafalarına kafalarına vurulduğu gerçeğinden başka bir şey değil bence. Uzmanın tabiriyle “kadına yönelik şiddet”in izleri onlar. O şiddet, 1800 yıl önce de varmış. Eyvah ki ne eyvah! Bu kadar kökleşmiş bir şiddet eğiliminden söz ediyorsak ondan kurtulmak da pek kolay olmayacak demektir.

Durmaksızın yinelenen her söz bıkkınlık yaratır, bir süre sonra hiçbir duygusal ya da zihinsel etki uyandırmaz ya, “kadına yönelik şiddet” sözü için de geçerli bu. O kadar çok yinelendi ki kanıksandı artık. “Evet,” diyor bir bölümümüz. “Kimi yerlerde kadınlar çok dayak yiyor, çok baskı altında tutuluyor, öldürülüyor.” Ötekiler, o çok dayak yiyenler, öldürülenler, böyle olmayabileceğini, kadın olarak yaşamanın bu demek olmadığını ya bilmiyorlar ya da televizyonda gördükleri başka hayatlardan tahmin etseler bile kendi yaşamlarını değiştirecek gücü kendilerinde bulamıyorlar.

Sokak ortasında dövülen, bıçaklanan, kurşunlanan kadınlardan ancak gazetelere, televizyonlara haber oldukları zaman haberimiz oluyor. O zaman da zaten iş işten geçmiş oluyor. Öldürmenin adı töre cinayeti de olsa, namus cinayeti de olsa öldürülen pek değişmiyor. Nedense bu ülkede töreye de namusa da kurban edilenler hep kadınlar oluyor. Namusu koruma yükümlülüğü sadece kadına verilmiş sanki. Öyle bir namus ki bu, erkeğin hiçbir adiliğiyle, hiçbir şerefsizliğiyle kirlenmiyor da bir genç kızın radyodan şarkı istemesiyle kirleniyor.

O namus bir kez kirlenmeyegörsün, kızını kendi elleriyle boğazlayabilir bir baba; daha az ceza alacağına emin olduğu küçük oğlunun eline tüfek verip ablasını vurdurabilir bir anne. Aile kararıyla idam hükmü imzalanabilir. 16 yaşındaki Medine Memi gibi, diri diri toprağa gömülüp üzerine beton dökülebilir. Türkiye’nin herhangi bir yerinde kadınlar, genç kızlar, toplu bir eylem kararı almış gibi arka arkaya intihar etmeye başlayabilirler. Hep biliyoruz ki ya bir imdat çığlığını sağır kulaklar ulaştırma çabasıdır o intiharlar ya da öldürmenin yeni keşfedilen, cezasız kalacak biçimi; yani intihar süsü verilmiş cinayetlerdir.

O gazete haberi şunu gösteriyor bence. Bu topraklarda en az 1800 yıldan beri kadınlar şiddet görüyor, öldürülüyor, intihara zorlanıyor, kafaları kırılıyor. Her şeye rağmen böyle gitmeyeceğini umut etmek zorundayız. Kimi kadınlarımız her kadınlar gününde tek taşlı bir pırlanta yüzük beklentisi içinde ellerini ovuştururken, öte yandakiler, varlıklarını duyurabilmek için ölmek zorunda kalmayacaklar. Çok iyi biliyoruz ki bir 1800 yıl daha böyle geçmeyecek.

Aşk ile sevgi arasında bir akrabalık vardır var olmasına; ama aralarında müthiş bir şiddet farkı da vardır. Sevgi hayvan olsaydı yumuşak tüylü, sokulgan bir kedi olabilirdi; aşk ise yırtıcıdır. Hayvan olsa panter, kaplan, aslan olabilir ancak. Sevgi bitki olsa alçakgönüllü bir papatya, bir dağ lalesi, bir kır menekşesi olabilir. Aşk ise ya ısırgandır ya da kaktüs. İçki olsa sevgi, yumuşak bir içki olur. Bayramlarda kahvenin yanında ikram edilen likör olur sözgelimi ya da kutlamalarda patlatılan şampanya. Aşkın içki hali ise vurdu mu deviren türden olsa gerek. Ya rakı ya tekila ya viski. Renk karşılıklarını da düşünelim mi? Sevgi ya uçuk mavidir ya tozpembe. Aşk? Aşkın tek rengi vardır: Kan kırmızı.

“Seversin alamazsın aşk olur.” demiş Âşık Veysel, öyle midir gerçekten? Öyle sayılır. Aşk bencildir. İlle de kavuşmak ister. “Benim olmazsa toprağın olsun.” yalnız eski Yeşilçam filmlerinden duyduğumuz bir replik değil ki! Hayatta da karşılığı var. Gazetelerin üçüncü sayfa haberlerinin çoğu aşk cinayeti haberi değil mi? Demek ki aşkın cinayeti de var. Peki, “sevgi cinayeti” diye bir cinayet türünü duyan var mı? Hayır, değil mi? Sevgi öldürmez çünkü. Sevgi bakar, kollar, korur. Öldüren aşktır.

İkisi de biter, bitebilir. Çok sevdiğiniz birinin tek bir sözü yaralamışsa sizi artık onu sevmez olabilirsiniz. Bir tel kopmuştur içinizde, bir çiçek boynunu büküp solmaya durmuştur. Aşk da biter. Hatta belki de bittiği için aşk olur. Sürgit devam eden aşk yoktur. O şiddette bir duygu ömür boyu yaşanmaz çünkü. Yüksek gerilim gibi bir şeydir aşk ya da hadi abartmayalım, cereyan çarpması gibi bir şey olduğunu söylemekle yetinelim. Ama şiddetlidir. Kalp atışını hızlandırır; tansiyonu yükseltir; dizlerin bağını çözer; elleri, ayakları titretir. Bir insan bu durumda kaç yıl yaşayabilir ki? Evlilik aşkı öldürür, derler. İyi ki öldürür; yoksa bu şiddette devam eden bir aşkın kendisi insanı tez zamanda öldürür. Evliliklerinin yirminci, otuzuncu yılında hâlâ karısını / kocasını karşısında görünce kalbi hızla çarpmaya başlayan, tansiyonu yükselen, dizlerinin bağı çözülen, elleri, ayakları titremeye başlayan bir insan düşünebilir misiniz? Hangi bünye dayanır bu şiddetteki hallere? Öyleyse aşk da biter, bitmek zorundadır. Ama aşkın bitişi, öyle sessiz sedasız olmaz. Kırar döker biterken; yıkar yakar. Ilıman bir sevgiye dönüştürmek hüner gerektirir. Aşkın en kolay dönüşeceği şey, kendi zıddı; yani nefrettir.

Sevgi iyidir, aşk kötüdür mü diyorum? Hiç olur mu? İkisi de insana özgüdür, insancadır. Bakın ne demiş Yunus Emre yüzyıllar önce.

“Aşk gelicek cümle eksikler biter
Bitmez ise ko ki kalsın n’olusar”
(Aşk gelince bütün eksikler biter, bitmezse de kalıversin ne olacak)

“Yunus Emre insan aşkını söylemiyordu.” mu diyorsunuz. Diyelim ki insan aşkıdır, ne olacak?

Pamukkale Üniversitesinde düzenlenen edebiyat günlerine katılmak için Denizli’ye gittiğimde üniversitenin konukevinde kalmıştım. Katılacağım ve konuşacağım toplantı öğleden sonra olduğu için acelem yoktu. Sabah rahat rahat kahvaltımı yapabilir; kitabımı, gazetemi okurken kahvemi yudumlayabilirdim.

Kahvaltı için konukevinin restoranına indim. Ben yaşlarda bir bey, masalardan birinde tek başına oturuyor. Etrafta başka kimse yok; ne konuk ne görevli. Şöyle bir dolandım. Çay makinesinden buharlar çıkıyor; demek ki çay demlenmiş. Ötede, hazırlanmış kahvaltı tabakları, haşlanmış yumurtalar, dilimlenmiş ekmekler… Her şey hazır. Daha ne arıyorum? Kahvaltı tabaklarından birini, ekmeğimi, yumurtamı aldım; çayımı doldurdum, boş bir masaya yöneldim. Tam yanından geçerken, “Burada usul böyle mi?” diye sordu o ben yaşlardaki bey. Usul mü? Bilmem. Her şeyi hazırlamışlar. Gidip alıyorsunuz. Hepsi bu!

Az sonra yerinden kalktı. Kahvaltılıkların bulunduğu bölüme gitti. “Kimse yok mu?” diye seslendi mutfağa doğru. İçeriden çıkan delikanlıya kahvaltı istediğini söyledi, yerine döndü. Kahvaltısını beklemeye başladı. Az sonra garson kahvaltı tabağını getirdiğinde, tabaktaki tek salam dilimini gösterecek, “Ben salam yemiyorum.” diyerek tabağı geri gönderdi. Salamsız tabağı beklemeye başladı. Ben kahvaltımı bitirirken o daha yumurtasını soyuyordu.

Bir üniversitede bulunduğumuza göre, o beyin profesör olma ihtimali yüksek. Ön çalışmaları araştırma görevlilerine yaptırmaya alışık bir profesör, kahvaltının ön çalışmasını da birilerinin yapmasını beklemiş olabilir. Önce böyle düşündüm. Sonra, profesör olmasa başka türlü mü davranırdı, diye sordum kendime. Yok, pek fark etmezdi. O bir erkek. Yaşamında her zaman onu kollayan, gözeten kadınlar olmuştur: annesi, ablası, kız kardeşi, karısı... Öyleyse az önceki kahvaltı serüvenini mevki farkından çok, cinsiyet farkına bağlamak, daha mantıklı görünüyor.

Bir kadının “Ne yiyeceğiz?” demesi, duruma ve konuma göre, “Evde yiyecek bir şey yok.” anlamına gelebilir; “Hiç paramız kalmadı.” demek olabilir. “Bak, bugün de yemeklik bir şey getirmeden, elini kolunu sallayarak geldin eve.” diye bir sitem iletebilir. Oysa bir kocanın, karısına sorduğu, “Ne yiyeceğiz?” sorusunun anlamı tektir: “Ne pişirdin?”

“Karnım aç.” diyen bir koca ve bir kadın, aynı şeyi söylemez. Kadın “Karnım aç.” diyorsa karnının acıktığını söylüyordur; ama koca bu lafı ettiğinde, karısına “Sofrayı kur.” diyordur aslında. Ayrıca, bunun ille sözle söylenmesi de gerekmez. Eve geldiğinde koltuğuna oturup gazetesini karıştıran, televizyon haberlerini izlemeye başlayan kocanın da davranışıyla söylediği bu değil midir? Aynı işte çalışan, aynı anda eve dönen bir çiftten söz ettikten sonra, birinin salona, ötekinin mutfağa yöneldiğini söylesem kimse mutfağa yönelenin hangisi olduğunu merak etmez, değil mi?

Salata tabağını mutfaktan alıp masaya getiren erkek, karısına yardım ettiğini düşünüp (sadece düşünüp değil elbette, yeri geldiğinde, “Nankörlük etme! Yardım etmiyor muyum sana?” diye hesap sorup) üste çıkarak; yardımseverliğinden dolayı kendisiyle gurur duyabilir. Yalnız Türkiye’de değil, dünyanın her yerinde. Oysa yardım değil, paylaşımdır önemli olan. 21. yüzyılın ikinci on yılına girildiğinde hâlâ evlerde yemek pişiyor, bulaşık yıkanıyorsa zevkleri ve dertleri olduğu kadar bulaşığı da paylaşmak gerek.

Bütün gün nerededir, ne yapar, bilmiyorum. Akşamüzeri ortaya çıkar. Masallardan çıkıp gelmiş bir dede gibidir. Bastonu, ucuna çıkın yerine geçirilmiş bir naylon torbayla omzunda. Sanırsınız ki dağları tepeleri aşmış, tozlu yollardan geçmiştir; buradaki işi bitince yine o yollara gidecek. Dilenmez; ama birilerinin verdiği parayı, yiyeceği geri çevirmez.

Dün, yine akşamüstü, bir yere yetişeceğim, acelem var, siyah, büyük bir arabanın onun yanında durduğunu gördüm. Araba hareket etti, masal dedesinin elinde bir yirmi liralık. Benim hemen önümde yürüyen delikanlı paraya dikkatlice bakıp geçti. Ben de arkasından. Derken delikanlı adımlarını yavaşlattı, ben yanından geçip gittim; ama içime de bir kurt düştü. Niye öyle bakmıştı o çocuk paraya? Acaba? Yapar mı öyle bir şey. Durup arkama baktım. Delikanlı geri dönmüş, dedeye doğru yürüyor. Eyvah! Aklıma gelen şey mi olacak? Ben de döndüm. Dede demin, hayatında görmediği bir şeymiş gibi şaşkınlıkla bakıyordu paraya, o yirmi lirayı daha cebine koymamış, hâlâ elinde tutuyor bile olabilir. Delikanlı elinden almaya kalksa karşı koyamaz. Ben ne yapabilirim? Delikanlıyı yakalayıp çenesine bir yumruk… Yok canım, daha neler… Ama bir çığlık atarım. Manavın ve yardımcılarının duymasını sağlarım. Onlar koşar, dedenin parasını kurtarırlar. Yapabilir miyim? Daha bunları düşünürken elim ayağım titremeye başladı. “Yapma, ne olur; sakın öyle bir şey yapma!” diye çocuğa içimden yalvarıyorum. Yapmadı. Dedenin yanına varmadan durdu, geri döndü. Bana doğru yürüyor. Bu kez de ona yakalanırsam endişesi… “Ne yapıyorsun teyze, beni mi gözlüyorsun?” derse ne yapacağım? “Seni hırsız sandım evladım.” mı derim? Ben de döndüm, yürümeye başladım. Arada bir dönüp bakıyorum. Çocuk dalgın, yavaş yavaş geliyor. Onun derdi başka. Kim bilir? Âşık mıdır, nedir?

Çocuğun davranışını değil, kendiminkini sorgulamaya başladım az sonra. Niye bu güvensizlik? İnsanlara güvenmiyoruz artık. Herkes yalan söyleyebilir, herkes kendi çıkarı için başkalarını feda edebilir diye düşünüyoruz. Pek kimsenin kimseyi yanılttığı da olmuyor açıkçası. Kendimi de katıyorum bu güvensizler, kuşkucular ordusuna. Öyle olmamış mıydı? Amerika’da evinde çalışan, mimarlık çizimlerini evinde yapan kızım kaç saat çalıştığını Amerikalı patronuna kendisinin bildirdiğini, saat ücretinin bu bildirim üzerinde ödendiğini söylediğinde ben hemen, “Üç saat çalışıp beş saat çalıştım diyebilirsin.” diye aklımın nasıl da hileye yatkın olduğunu göstermemiş miydim? Kızım gülümsemiş, “Hangi işin kaç saat süreceği bellidir anne.” demişti. Beni ayıplamamıştı; ama ben ayıplanmıştan daha beter hissetmiştim kendimi.

Eski zamanları özlüyor görünmekten hoşlanmıyorum; ama bugünle geçmişi karşılaştırmadan da yapamıyorum. Anneannemin evinin anahtarını anımsıyorum. Silah olarak kullanılabilecek büyüklükte bir anahtardı; demir, ağır bir anahtar. Ama anneannem onu sadece geceleyin uzak bir yere gidilecekse kullanırdı. Diğer zamanlarda kapının üzerindeki ipe asılan, içeri girer, yukarı seslenirdi. Gelen, sesinden tanınır, üst kata buyur edilirdi. Hırsızlık olmaz mıydı? Olurdu herhalde; ama bugünkünden az olduğuna bahse girebilirim.

Şimdi bakıyorum da siteler yapılıyor, kapısına güvenlik görevlisi dikiliyor, etrafına çit çekiliyor; yetmiyor, dikenli telle çitler yükseltiliyor. Geçen gün gördüm, dikenli tel de yetmemiş; onun yerine jiletli teller çekilmiş. Bu kadar önlem, hırsızlığı, uğursuzluğu önlüyor mu? Ne gezer? Önlemek bir yana; artırıyor, azdırıyor. Bu durumun birçok nedeni olabilir; ama bana öyle geliyor ki bu nedenlerden biri de güvensizliğimiz, herkesten kuşkulanmamız, kendimize karşı bile dürüst olamayışımız. Yeni bir yıl, yeniden güven duygusuna kavuşmamızı sağlar mı dersiniz?

Midilli adasının doğu sahilindeki Sigri’de, Doğa Tarihi Müzesinin girişinde dikiliyoruz. Fosilleşmiş Orman’ı görmek için ana yoldan sapıp ıssız dağ yollarında kilometrelerce gittikten sonra, kapının saat 16.00’da kapandığını öğrenip geri dönmüşüz. Şimdi bu müzede bizi bir başka düş kırıklığının beklemediğini nasıl bileceğiz? Danışma bankosunun arkasındaki delikanlı, Türkçe, “Bence girmelisiniz. Dünyanın her yerinden geliyorlar bu müzeyi görmek için.” deyince şaşırdık. Evrensel bir dünyanın kapısında bir Türk genci. O zaman girmeliyiz elbette. Rehberliğimizi o yapacaksa hele, harika olur. Biraz da ondan tereddüt etmemiş miydik zaten? Bütün açıklamalar Yunanca ve İngilizce olacaktı. Hepsini okuyamayacak, okuduklarımızda ”Pinoxylon paradoxum, Taxodioxylon albertense” gibi terimlerle dolu bilgileri anlamayacak olduktan sonra, buraya saatler harcamanın ne anlamı vardı?

Erdal’ın rehberliğinde durum değişti. 20 milyon yıl öncesinden başlayarak bugün üzerinde yaşadığımız dünyanın oluşumunu, en gelişmiş görsel malzemeleri kullanarak anlattı bize Erdal. Kuzey Ege’deki volkanik patlamalar o dönemde bölgede bulunan sık ağaçlı, zengin ormanı tümüyle örtmüş; boyu 7 metreyi bulan ağaçların, dalları ve yapraklarıyla birlikte fosilleşmesini sağlamış. Doğanın milyon yıllarla ölçülen değişimiyle, fosil ağaçların mermerleşmiş gövdeleriyle, dünyada her an, her saniye deprem olduğunu gösteren sismograf cihazlarıyla müze yaşanmaya değer bir deneyimdi; ilginçti; ama doğrusu Erdal’ın öyküsü de ilginç olmalıydı. Nereliydi? Midilli’nin Sigri’sinde ne işi vardı? Müzeyi gezmeyi bitirdikten sonra bunları da öğrendik. Doğu Karadenizliydi, 19 Mayıs Üniversitesinin coğrafya bölümünü bitirmişti. Burada yüksek lisans yapıyordu. Yunanca öğrenmişti, Yunanları seviyordu.

“Siesta”ları hakkında ne düşündüğünü soracağım tuttu Erdal’a. “Siesta” geleneğinin Yunanistan’da bu kadar yaygın sürdürüldüğünü bilmiyordum. Daha önce birkaç kez Rodos’a gitmişliğim vardı; ama “siesta” mevsimi mi değildi; Rodos’ta dikkat çekecek kadar büyük bir boşluk mu yaratmıyordu; ben mi fark etmemiştim; kestiremiyorum. Midilli’nin hemen her yerinde saat 14.00’ten sonra dükkânlar kapatılıyor, çarşı pazarda yaşam duruyordu. Üstelik ekonomik kriz içindeydiler. Turizm sezonunun en civcivli olduğu zamanda dükkânlarını kapatıp uyumaya gitmeseler de biraz çalışsalar daha iyi olmaz mıydı? Birimiz Almanya ile mi karşılaştırdı, Alman çalışkanlığından mı dem vurdu, Almanya konusu nasıl açıldı, bilmiyorum; ama Erdal’ın, kendiliğinden gelişen bu muhabbete bizi onaylayarak katılmasını bekliyor olmalıyım ki “O zaman Almanya olurdu burası.” demesiyle irkildim. Herkesin Almanlar kadar çalışkan olması gerekmezdi. Yunanlar çalışkan değillerdi belki; ama yaşamın tadını çıkarmayı iyi biliyorlardı. Kimi insanların da Yunanlar gibi olması gerekmiyor muydu?

Hani bazen küçücük bir söz, bir ışık yakar insanın kafasında. Öyle oldu. Herkesin deliler gibi çalışması niye gereksindi? Herkesin Almanlar kadar çalışkan olması da gerekmezdi bütün ülkelerin Almanya olması da. Dünya bir çalışma kampı değildi ki! Arada bir durup yaşamanın tadını çıkarmanın nesi kötüydü? Genel olarak biz Türkler de pek çalışkan sayılmazdık; ama çalışmayı sevmemek, keyif insanı olmayı kendiliğinden sağlamıyordu. Konumuz, çalışmadığı zamanları, tembellik ediyorum, diye vicdan azabına benzer bir duygu içinde geçirenler değil; yaşamanın tadını yudum yudum çıkaranlardı. Kimileri hırs peşinde deliler gibi çalışarak yaşamayı unuturken kimileri azla yetinip hayatta olmanın, yaşıyor olmanın tadını çıkarmayı biliyordu. Erdal haklıydı; yaşamanın tadını çıkarmak belki de tam olarak buydu.

Ayvalık’ta geçirdiğim yazlarda, “Karşısı Midilli!” diye kim bilir kimlere, kim bilir kaç kez gösterdim. Sarımsaklı’daki evimin balkonundan geceyse ışıklarını, gündüzse binalarını gördüğüm karşı kıyıya gitmeyi ise ancak başarabildim. Ayvalık’tan bir buçuk saatte ulaşılabilecek yakınlıkta, 20 - 25 avro; demek ki 40 - 50 liraya gidilebilecek ucuzlukta olmasına karşın şimdiye dek niye gidemedim? Ne zaman gitmeye niyetlensem vize işlemlerinin zorluğu gözümü yıldırdı da ondan. Evraklar hazırlanacak, sigorta yaptırılacak, konsolosluktan gün alınacak; konsolosluk önünde kuyruğa girilecek… Ne sabrım bu kadar uzun işlemleri yapmaya yeterdi ne de zamanım. Her seferinde vazgeçmek daha kolay geldi. Anneannemle dedemin doğduğu, büyüdüğü, Mübadele adı verilen nüfus değişim programıyla bu yakaya göçmek zorunda bırakıldıkları zamana dek yaşadıkları yerleri görme şansına ancak yeşil pasaporta vizesiz geçiş hakkı sağlanınca ulaşabildim.

Adanın görülmeye değer hemen her yerini görme, gezme fırsatım oldu. Dedemin köyüne de gittim elbette. Adaya geliş amacım oydu. Aradan doksan yıla yakın zaman geçmişken, hakkında pek az şey bildiğiniz bir evi aramaya kalkmak pek akıl kârı değildi. Yine de insanlar, ellerinden geleni yaptılar. Sonuçta, aklımda kalan tanımlara uyan iki ev buldum. Belki onlardan biriydi, belki de çoktan yıkılıp gitmişti. Öyle ya, caminin yerinde yeller esiyordu, minarenin yarısından azı kalmıştı. Adada kuşaklar değişirken, Türklerle Rumların birlikte yaşadıkları dönemi anımsayan bile kalmamışken dedemin evi nasıl ayakta kalabilirdi? Köyün en yaşlısının “Türklerin adadan gittikleri yıl” doğduğunu öğrenmek, bütün umudumu yok etti zaten.

Adanın her koyu ayrı bir tatil köyüydü sanki. Denizin sıcağı, soğuğu; derini, sığı; her çeşidi… Sahilin kumsalı, çakıllısı her zevke sesleneni… Tatili Ayvalık’ta da yapardım; burada görmek istediğim yerler vardı. Birini görmüştüm. Neo Kidonya: “Yeni Ayvalık”. Bizimkilerin oradan buraya göçmesi gibi, Ayvalık’tan Midilli’ye göçmek zorunda bırakılan Rumlar da Midilli’de doğdukları yerin benzerini kurmak istemişler. Neo Kidonyalıların öğle uykusunda oldukları bir öğle vakti uğramışız. Sokaklar bomboştu. Midilli’de hemen her köyün deniz kıyısında “skala” (iskele) dedikleri küçük bir yerleşimi daha var. Neo Kidonya’nın skalası da kendisi kadar tenhaydı. Denize girmiş, güneşlenen bir anneyle kızından başka kimse yoktu ortalıkta.

Ayvalık’tan gönderilişlerini “Venezis’in Evi” adlı öyküde anlattığım İlias Venezis’in her baktığında görebilsin diye, Ayvalık’ın tam karşısındaki bir köyde yaşadığını duymuştum. Öyle değilmiş. Eftalu’daymış evi. Eftalu’dan bakınca Ayvalık görünmez ki! Çanakkale, Ezine tarafları görünebilir belki.

Bir de Safo var. Tarihin en eski kadın şairlerinden biri. Kendi cinsine yönelik eğilimleri nedeniyle “lezbiyen” sözcüğünün bir anlamda isim anneliğini yapmış. “Lezbiyen”, bizim Midilli dediğimiz adanın Lesvos / Lesbos biçimindeki adından türetilmiş. Adayı tanıtan kitapçıkta Safo’nun yaşadığı Eresos’un bir eşcinsel cenneti olduğu, kadınların kadınlarla, erkeklerin erkeklerle el ele dolaştığı yazıyordu. Issız ve çorak dağlardan, toprak yollardan, en sonunda da köyün üst başında dinsel bir yortu için toplanmış kalabalığın arasından geçip bin bir güçlükle Eresos’a vardık; ama sonuç, hayal kırıklığı! Eresos, hiçbir özelliği olmayan, dar sokaklı, bol yokuşlu sevimsiz bir dağ köyü. Safo burada mı yaşamış? Safo’nun yaşadığı dönemde köyün “skala” denen iskelesi de yoktu herhalde. Yine de gelmişken oraya uğramalıydık. Oo! Skala Eresos cennet gibi; ama tanıtım kitapçıklarında söylendiği gibi bir cennet değil. Doğasıyla, şurup gibi bir akşamın tadını çıkarmayı bilen insanlarıyla bir cennet. Ne yazık ki Safo, adını almış bir emlak komisyoncunun reklamından başka yerde, orada da yoktu.

Güzel bir kızdı. Ailesinin kim bilir ne umutlarla koyduğu Devrim adına ihanet etmekte olduğunu düşünürdüm sık sık. Hemen her derste, sıranın içinde açtığı çantasından aynasını çıkarır, kaşına gözüne bakardı. Gördüğümü anlarsa mahcup olur diye fark etmez gibi yapardım. Bir gün dayanamadım. Özdemir Asaf’ın ünlü şiirini söyledim ona:

“Sana güzel diyorlar, sakın olma!”

“Anladın mı?” dedim sonra. Anlamamış. Açıklamaya kalkmadım. Bu iki dizeden daha güzelini söyleyemezdim ya!

Güzel olmak, güzel kalmak (zorunda olmak) çok külfetli bir iştir aslında. İşi, güzel kalmayı gerektirenlerle aynı ortamlarda bulunanlar bilirler. Tanınmalarını güzelliklerine borçlu olanlar, sizin gözlediğinizin farkında değillermiş gibi davranırlar genellikle. Oysa yaşamları, ilgiyi kendi üzerinde tutmak ilkesi üzerine kurulmuştur. Yalnız karşı cinsin ilgisini çekmek değil, kadın - erkek çevredeki herkesin ilgisinin odağında olmak… Ne zorlu bir uğraş gerektirir bu. Kendinize yönelik dikkatinizi bir an bile yitirmeyeceksiniz. Her an dışarıdan nasıl göründüğünüzün hesabı içinde olacaksınız. Bunun için de kendinizi sürekli gözleyeceksiniz. Yaka düğmelerinin kaç tanesi, nereye kadar açılacak? Düğmelerin açık unutulduğu nasıl fark edilmemiş gibi yapılacak? Saça her zamankinden değişik bir biçim nasıl verilecek? O gün göz makyajı daha gösterişli yapılıp dudaklar hafif gölgede mi bırakılmalı; dudaklar öne çıkarılıp göze sadece kalem mi çekilmeli? Yüksek topuklar, evet rahatsız; ama kadınsı bir görünüm için şart! Güzel görünmenin bedeli bacak ağrısı ise buna çaresiz katlanılacak.

Bütün bu hesapları her an için yapıyor olmak, başka neyle ilgilenecek güç bırakır insanda? Güzellik kendi başına bırakılamaz çünkü. Güzellik bencildir, sürekli emek ister. Daha güzel olmak için, falancadan daha alımlı, filancadan daha çekici, feşmekândan daha seksi olmak için sürekli güzelliğiniz üzerine düşünmeniz ve yeni fikirler geliştirmeniz gerekir. Kim bilir ne büyük, ne önemli işleri yapacak kadar uzun bir süreyi bile bile harcamak zorunda bırakır insanı.

Peki, kadın türünü sürekli güzel olmaya, güzel kalmaya zorlayan ne? Var mı böyle bir baskı? Olmaz mı? Gazetelerin kadınlar için hazırladıkları eklerde hemen hemen tek konu, güzellik. Televizyonlar sürekli güzellik sırları yayımlamıyor mu? Nasıl genç kalınır, nasıl kilo verilir, nasıl giyinilir, nasıl süslenilir, anlatmıyor mu? Rol modelleri de gösteriyor. Giyimlerine kuşamlarına, görünümlerine, seksiliklerine göre not da veriyor kadınlara. İzleyene düşen, en yüksek notu alanlara benzemeye, onlar gibi olmaya çalışmak.

Yine de medyayı tek günah keçisi ilan etmek, işin kolayına kaçmak olur. Çoğumuz oğullarımızı “Akıllı oğlum”, kızlarımızı “Güzel kızım” diye sevmiyor muyuz? Sadece bu söyleyiş bile kızlarımızın kendilerini güzel olmak zorunda hissetmelerine yol açmaz mı? Kızlarımızın güzel oldukları kadar akıllı olduklarını da bildiğimize göre onları çocukluklarından itibaren neden sadece güzel olmak konusunda koşullandırıyoruz?

Kızlarımız, kadınlarımız güzel de olsunlar tabii; ama güzelliklerinin esiri olmasınlar. Sadece güzel olmakla yetinmesinler. Son sözü Özdemir Asaf’a bırakalım yine. O söylesin:

“Sana güzel diyorlar, sakın olma!”

OKYANUSA BAKMAK

Şanslı doğanlardan biriyim. Yaşamım hep deniz kıyılarında geçti. Ayvalık’ta doğdum, gençliğimi İzmir’de yaşadım; on sekiz yıldır İstanbul’da yaşıyorum. Sürüldüğümde bile bir deniz kıyısına, Trabzon’a gönderildim. Herhalde bu yüzden denizi severim, denize bakmayı severim. Ayvalık’ta baktığınız deniz, yakın kıyılarla, adalarla doludur. Hemen karşıda Midilli’nin ışıkları parlar geceleyin. İzmir zaten körfezdir; karşı yaka, adı üstünde: Karşıyaka’dır. Karşısı olmayan bir denizle ilk kez Trabzon’da karşılaştım. Ufka kadar deniz… Görüntüyü kesen ne bir ada ne bir kıyı…Karadeniz’e ilk baktığımda, “Bu denizin bittiği yerde Sovyetler Birliği mi başlıyor?” diye düşündüğümü anımsarım. (O zaman Sovyetler Birliği diye bir ülke vardı.) Okyanusa bakmanın ise bizim denizlerimize bakmakla hiç ilişkisi yok. ABD’nin batı kıyılarından baktığım Büyük Okyanus’un ufkun ötesinde de nerelere kadar gittiğini düşünmeden edemedim yine. Karşı kıyıyı düşündüm. Karşı kıyı mı? Adı “Büyük” Okyanus olan bir denizin karşı kıyısını düşünmek tuhaf! Ama düşünmeden de edemiyor insan. Karşı kıyı: Asya. Karşı kıyı: Japonya.

Büyük Okyanus’un bir adı da Pasifik Okyanusu. Macellan, bu okyanusu pek sakin, pek pasif bulduğu için bu adı vermiş. Oysa dalga sörfü yapanlara, uzaktan baktığınızda, onları havalandıran dalgaların arasında insancıkların nokta kadar kaldığını görüyorsunuz. Okyanusun sakini buysa hareketlisi nasıldır acaba?

Amerika kıta olarak, harita üzerinde nasıl dünyanın geriye kalanından kopmuş, kendi başına, başka bir âlem gibi duruyorsa ABD’de yaşayanların da kendilerini dünyadan kopuk hissetmeleri doğal aslında. İki yandan okyanuslarla çevrilmiş bir kıtada yaşamak, bu hızlı iletişim çağında bile, dünyanın öteki ülkelerinden uzak ve kendisinden ibaret bir dünyada yaşadığı duygusu vermez mi insana? Dünyanın neresinden giderseniz gidin, Amerika’ya ulaşmak için, bir okyanusu aşmanız, 8 - 10 saatlik bir uçak yolculuğu yapmanız gerek. Amerikalıların “deniz” yerine hep “okyanus” sözcüğünü kullanmalarının nedeni, hangi kıyıdan baksalar gördüklerinin deniz değil, hep okyanus olmasıdır kuşkusuz. Kendilerinden başka kimseyle pek ilgilenmemelerinin nedenlerinden biri de bu, dünyadan kopuk yaşamaları olsa gerek. Dünyanın kendileri dışında kalan bölümleri hakkındaki bilgilerinin gülünecek kadar kıt olması; hatta aptallıkları, fıkra gibi anlatılır ya! Hani sokaktaki kişilere sorulan çeşitli soruların gülünç yanıtlarını içeren kimi görüntülü iletiler dolaşır internette. “Fidel Castro kimdir?” sorusuna “Şarkıcı” yanıtı veren mi ararsınız o görüntülerde; “Vietnam Savaşını kim kazandı?” diye sorulduğunda, “Biz” diyen ya da “Vietnam Savaşına girmiş miydik?” diye şaşkınlık gösteren mi? Budist rahiplerin dininin Müslüman, İsrail’in dininin “İsrailiyet” (?) olduğunu söyleyen de vardır, üçgenin kaç köşesi olduğu sorusuna “dört” ya da “bir” diye tahminde bulunan ya da “Köşesi yoktur.” diye kestirip atan da. “Britanya’nın para birimi nedir?” gibi bir soruya, “Britanya da neyin nesi?” diye karşılık veren ya da U ile başlayan bir ülke adı söylemesi istendiğinde kendi ülkesinin kendi dilindeki karşılığı olan USA’yı anımsamayıp “Utah” diyen de. Amerikalıların bu aptallıkları alay konusu olmayı hak eder etmesine; ama televizyonlarına bakıp gazetelerine bir göz atığınızda o insanlara biraz da haksızlık yapıldığını düşünmeden edemezsiniz. Birçok televizyonun ana haber bülteni ya herkesin işte olduğu 17. 00 gibi bir saatte yayımlanır ya da birçok kişinin yatmaya hazırlandığı 23.00 gibi bir saatte. Zaten o bültende de dünya ile ilgili herhangi bir bilgi yoktur. Bir 14 Şubat’ta ana haber bülteninin yirmi dakikasının sevgililer gününe ayrıldığını şaşkınlık içinde izlemiştim.

“Üç tarafı denizlerle çevrili yurdumuz”da bizim denizlerimiz bizi başka ülkelere bağlarken ABD’yi iki yanından kuşatan okyanuslar hem kıtayı hem de insanını dünyadan kopuk, kendi âleminde yaşamaya koşullandırıyor anlaşılan.

TÜRK’ÜN BÜROKRASİYLE SINAVI

İlk gün yanlış otobüslere binip yanlış yerlere yönlendirildikten sonra yorgun argın eve döndüm; ama ikinci gün, nereye gideceğimi bilerek çıktım evden. Pasaportumun kullanım süresini uzattıracağım. Bir günde bitiyormuş bütün İşlem. Çok basit. Kadıköy İlçe Emniyet Müdürlüğünü zor olsa da buldum. Giriş, koridorlar tenha. İyi, işim çabuk bitecek. Bu işe ayrılmış salona giriyorum. Aman tanrım, bu ne? Sıralara oturmuş sessizce bekleyen en az yüz elli kişi var burada. Sıraya girmeliyim; ama makine bir türlü numara vermiyor. Meğer öğleden sonra üç buçuğa kadar olan süreye yetecek kadar sıra numarası verdikten sonra çalışmazmış. “Üç buçuk”, bir süre zihnimde dalgalanıyor. Saat daha on buçuk. Bu, beş saat beklemek demek. Zaten sıra numarası bile alamadım ki! Numara yerine gerekli evrakın listesini alıyorum; bir de akıl: Üsküdar, Pendik, Tuzla gibi ilçelerin emniyet müdürlükleri daha tenha olurmuş. Peki; oralara gidelim o zaman. En kolay ulaşabileceğim yer, Üsküdar. Üsküdar otobüsünde evrak listesini inceliyorum. Eyvah, evdeki dosyalardan bakıp yazabileceğim bilgiler isteniyor. Üsküdar’a niye gidiyorum o zaman? O bilgiler olmadan işlem yaptıramam. Dönüp eve gidiyorum. İkinci gün bitti.

Ertesi gün, Yıldız Teknik Üniversitesinde okuttuğum dersin bitirme sınavı var. Sınav saat on birde başlayacağına göre erkenden yola düşüp işlemleri Beşiktaş İlçe Emniyet Müdürlüğünde yürütebilirim. Saat daha dokuz olmadan Beşiktaş’tayım. İşim acele. Bir taksiyle müdürlüğe gidiyorum. Bekleyen yok, kuyruk yok, sıra yok. Yaşasın. İşimi görüp sınavıma yetişebileceğim. Elimdeki evrakı doldurmuşum, her şey hazır. “Parayı yatırdınız mı?” diyor danışmadaki memur. “Buraya yatırmayacak mıyım?” diyorum. Yatırmayacakmışım. En yakın banka şubesini tarif ediyor. Yakın; ama yine de yürüme mesafesi değil. Hem ben zamanla yarış halindeyim. Yine taksi. Parayı yatırıp dönüyorum. Kalabalıklaşmış ortalık. Sıra numarası alıp beklemeye başlıyorum. Hiç eksiğim yok. Sınav başlamadan okulda olabileceğim. Sıram geldiğinde önce parmak izim alınıyor. Her parmağın tek tek. Güvenle yaklaşıyorum ilgili memurun masasına. Zarfı açıyor, pasaportla birilikte doldurup hazır ettiğim evrakı çıkarıyor. “Hım, yeşil pasaport!” diyor. Bu, takdir mi, anlamadım; ama “Evet, yeşil pasaport.” diye hoşnut bir gülümseyişle bekliyorum. “Bunun için Vatan Caddesine gitmeniz gerek.” diyor. “Yapmayın,” diye inliyorum. “Gidemem. Zamanım az, işim çok. Buradan yapsanız?” “Yapamayız.” diyor memur. “Oradan üstelik dört yıllık uzatma alacaksınız ve para vermeyeceksiniz.” Sızlanıp yalvarmanın âlemi yok. Teşekkürler. İyi günler.

Sınavımda gözcülük yapacak araştırma görevlilerine sınav kâğıtlarını verip kendimi yine sokaklara atıyorum. Vatan Caddesindeki Emniyet Müdürlüğüne gitmek için kaç taşıt değiştirmem gerek? Olmaz. O kadar zamanım yok. Yine taksi. Emniyet Müdürlüğünün girişinde kontroller, nüfus kâğıdının kaydı vs… Merdivenleri soluk soluğa tırmanıyorum. Yine numara alma, yine sıra bekleme. Artık biter, bu son aşamadır, diye düşünüyorum. Sıram geliyor. Evet, benim. Bunlar da evrakım. Zarfın içindekileri masanın üstüne boşaltıyor memur. “Bu kadar mı?” diyor. Bu kadar. Daha ne olsun! Okuldan belge getirmemişim. Okuldan belge getirmek de mi gerekiyordu? Evet, yeşil pasaport için ilk başvurduğumdaki gibi bir belgeyi de getirmem gerekiyormuş. Ama ilk başvurmuyorum ki ben! Var yeşil pasaportum. İşte, masanın üzerinde duruyor. Dinlemiyor bile. Zarfı elime tutuşturup sonraki numarayı çağırıyor.

Yine bir taksiye atlayıp okula dönüyorum. Tanrım bu lüks nedir? Bir taksiden bir taksiye. Milyoner değilim ki ben. Devletin üniversitesinde çalışan bir öğretim görevlisiyim. Bu hovardalık neyin nesi? İstenen belgeyi hemen alırsam aynı taksiyle geri dönebilirim. “Bekler misiniz?” diyorum şoföre. Beklermiş. Koşa koşa akademik personel bürosuna… “Tabii ya,“ diyorlar. “Bize sorsaydınız biz söylerdik size bu belgenin de gerektiğini.” Hemen alabilir miyim acaba? Taksiyi bekletiyorum da… “En erken yarın alabilirsiniz.” diyorlar. Yetkili imzalar için dolaşması gerekmiş evrakın. Yarın mı? Evet, en erken yarın. Taksiyi gönderiyorum.

Bir günde veriyorlarmış pasaportu. O bir günden önce kaç gün harcamak gerekiyor peki?

BİR BİLET PARASI İÇİN

Pasaportumun kullanım süresi dolmuş. Yurt dışına çıkacaksanız biletinizi oturduğunuz yerden alabilirsiniz; ama pasaportunuzun süresini uzatmanız gerekiyorsa size en yakın emniyet müdürlüğüne kadar teşrif etmeniz gerek. Öyle ya, yurt dışına çıkmaya gücünüz varsa, pasaport işleriyle uğraşmaya da gücünüz var demektir. Sabah, “en yakın” o olduğu için Ataşehir Emniyet Müdürlüğüne giderek işe başladım. Kapıya on metre kala bir polis memuru tarafından durduruldum. Bütün ilçelerde varmış; ama Ataşehir ilçesinde pasaport işlerine bakan bir birim (henüz) yokmuş. Bu eksikliğe benden çok hayıflanıyormuş gibi polis memuru. Onu avutma isteğine kapılmama ramak kaldı. “Açılır kardeş, üzülme. Burada da açılır.” Kendimi tutuyorum. Nereye gideceğim? Yanıtı yine polisten alıyorum. Kadıköy İlçe Emniyet Müdürlüğüne gitsem iyi olurmuş. Binmem gereken otobüsü de söylüyor hatta.

Otobüs durağına yürüyorum. Hava soğuk. Bugün kar yağması bekleniyor. Neyse ki evden erken çıktım. Öğleye varmadan işlerimi bitirir, sıcak evime dönerim (diye düşünüyorum). Siz bekliyorsanız bir tek sizin beklediğiniz otobüs gelmez ya, öyle oluyor yine. Havaya göre biraz da ince mi giyindim ne? Üşüyorum. Kadıköy’e giden başka bir otobüs duruyor önümde. Kadıköy’e gittiğine göre bu da Kadıköy İlçe Emniyet Müdürlüğünden geçiyordur. Soruyorum. Biletçi biraz tereddütlü; şoför ise kesin konuşuyor: “Geçer, geçer.” Biletçinin duraksaması biraz kuşku yaratıyorsa da şoföre güvenmek zorundayım. Biletçi bu hatta belki yeni çalışmaya başlamıştır; otobüsün güzergâhını tam olarak bilmiyordur. Olabilir.

Kadıköy her zaman gelip geçtiğim bir yer. Merkezde, bildiğim kadarıyla önünde üniformalı polislerin beklediği, bayraklı, polis amblemli böyle bir bina, yapı yok. Ama İstanbul bu! Fatih Belediyesi’nin Eminönü’nde olduğu gibi Kadıköy İlçe Emniyet Müdürlüğü de Göztepe’de olabilir. Bu otobüs oralardan geçiyor mu, geçiyor. Demek az sonra istediğim yere ulaşmış olacağım.

Elbette ayaktayım. Yazarlıktan, kadınlıktan, yapacak başka şey olmamasından, nereden geldiğini bilemediğim bir merakla etrafı gözlüyorum. Ne çok birbirine benzemeyen insan var. Ben daha çok kadınlara bakıyorum galiba. Onların dünyalarını hem merak ediyorum hem de daha ilginç buluyorum. Hemen arkasında dikildiğim kadın, yanındakine içinde “hastane” sözcüğünün çokça geçtiği bir şeyler anlatıyor. Anlatanın yüzünü görmüyorum; dinleyen kadının yüzünde, ancak bu ifadeyi bilenlerin tanıyacağı bir küçümseme; belli belirsiz bir şehirli küçümsemesi, hafif alaycı bir gülümseme: “Ben ne kadar yüce gönüllü bir insanım tanrım! İstanbul’u işgal etmiş bu taşralılardan birinin anlattıklarını bile dinliyorum.” gülümsemesi.

Biletçiye kendimi anımsatmalıyım. Orta kapının yanında, ayakta dikiliyorum. Buradan bağıramam. Özür dileye, rica ede biletçiye yaklaşmaya çalışıyorum. Aman, ineceğim durağı geçmeyelim. Biletçi zaten tereddütlüydü; şoföre soruyor. “Daha çok var.” diyor şoför. Oturmamı öneriyor. Şoförün önerisini duymuş gibi, biri yer veriyor o sırada. Karşılıklı koltuklarda bir yer. “Ters gidemem, başım döner.” deme lüksüm yok. Bulmuş da bunuyor olurum. Oturacağım elbette. Karşımda biri yaşlı, biri genç iki adam. Dede - torun gibi görünüyorlar. Dede, bir dizi filmde töre cinayetine onay, hatta emir veren bir aşiret reisi rolünü rahatlıkla oynayabilir. Sert bakışlı, gür, kırçıl sakallı. Delikanlı, kara yağız diye tanımlanabilecek bir tip. Uykulu. Ara sıra gözleri kapanıyor. Gözlerini kapattığında yüzüne sakınmadan bakabiliyorum. Yüzünün biçimi armudu andırıyor. Yukarısı dar, aşağıya doğru genişlemekte. Gözünü açtığında, yatağında uyanmış da uyku mahmurluğunu üzerinden atmak ister gibi, hafiften geriniyor. Bir kez daha anımsatıyorum şoföre kendimi. “Daha var.” deniyor yine. İyi ama Kadıköy’e geldik.

Kadıköy merkezde, “Sen de burada ineceksin teyze.” diyor şoför. Daha önce “abla” demişti. On dakikada ablalıktan teyzeliğe terfi ettim. Müdürlüğün yerini göstermelerini istiyorum. “Soracaksın.” diyor şoför. Soracak mıyım? O saat anlıyorum. Kandırıldım. Kadıköy İlçe Emniyet Müdürlüğü kim bilir nerede; ama kesinlikle Kadıköy’de değil.

Bitti mi? Daha başlamadı bile.

İSKENDER’İN ŞEHRİ: İSKENDERUN

Şaka değil, Makedonya Kralı Büyük İskender kurmuş İskenderun’u. Şehir, M.Ö. 333 yılında Pers Kralı III. Darius’u yenen Büyük İskender tarafından, bu zaferin anısına kurulmuş, bu yüzden Aleksandretta adını almış. Aleksandretta, “Küçük İskenderiye” demek. Şehrin şimdi bulunduğu yerde, antik çağlarda Myriandos kenti varmış. Myriandos’un da M.Ö. 1500'lerde Fenikelilerce kurulduğu sanılıyor. İskenderun, sırasıyla Roma, Arap, Bizans, Selçuklu, Memluklu ve Haçlı egemenliğinde kalmış; 1517’de Yavuz Sultan Selim tarafından Osmanlı topraklarına katılmış. İskenderun’a Birinci Dünya Savaşında İngilizler, ardından Fransızlar egemen olmuş. Şehir, 1938 yılına kadar Fransız himayesinde, Suriye’nin bir sancağı olarak kalmış. "Hatay benim en büyük meselemdir" diyen Atatürk, Hatay’ın Türkiye topraklarına katıldığını göremeden ölmüş; ama 1924’te kurulan, cumhurbaşkanlığını Tayfur Sökmen’in, başbakanlığını Abdurrahman Melek’in yaptığı Hatay devleti, halk oylamasında %99 gibi bir oranla Türkiye'ye katılımı kabul etmiş. 5 Temmuz 1939’da, Hatay, dolayısıyla İskenderun, resmen Türkiye’ye katılmış. Bu yüzden İskenderun’da her yıl 5 - 6 Temmuz tarihlerinde Uluslararası Kültür ve Turizm Festivali düzenleniyor. Demir Çelik Fabrikası’nın üretime geçtiği 1974 yılına kadar İskenderun küçük bir kasabayken bu tarihten sonra çok gelişmiş. Şu anda Türkiye’nin çok önemli bir limanı.

Beni İskenderun limanının ekonomi açısından taşıdığı önem kadar, hatta ondan fazla etkileyen şey, İskenderun sahilinin güzelliği oldu. Kilometrelerce uzanan bir yürüyüş yolu, bir yanda Akdeniz’in mavi suları, öte yanda palmiyeler, parklar, çay bahçeleri ile bakımlı ve yeniden yaratılmış yemyeşil bir doğa. Günbatımına yakın saatlerde İskenderun sahilinde dolaşma olanağı bulmak, ayrı bir şans; çünkü güneş bambaşka bir güzellikte batıyor İskenderun’da. Meğer İskenderunlular da günbatımlarının güzelliğiyle övünürlermiş. Güneşin denizden battığı yerlerdeki günbatımlarının güzelliğine başka yerlerde pek rastlanmıyor gerçekten.

Körfezin karşı kıyısında İskenderun Demir Çelik tesisleri görünüyor. Arkadaki Amanos Dağları şehri kucağına almış gibi… Dağlarla çevresi böyle sarılmış olduğu için İskenderun’da yazlar dayanılmaz sıcaklıkta geçermiş. Kışlar da o kadar ılık ki ne kar yüzü görüyorlar ne de soğukla tanışıyorlar. Çocuklarına kar göstermek için, şehrin epeyce dışına çıkmaları gerekiyor. Sahildeki kafelerden birinde, dışarıda oturup çay içtiğimiz bir günün akşamında, “Bugün hava çok soğuktu.” diyen İskenderunluların soğukluk ölçülerini anlamak bu yüzden zor.

Pek çok farklı halkın bir arada yaşaması İskenderun’u çok kültürlü bir yer haline getirmiş. Hıristiyan mezarlığı ile Müslüman mezarlığının yanı sıra Fransız Askeri Mezarlığı…Ulu Cami, Fatih Camisi, Hamidiye Camisi ile Katolik Kilisesi, Ortodoks Kilisesi, Ermeni Kilisesi birer ikişer sokak arayla…

İskenderun mutfağı da bu çok kültürlülüğün izlerini taşıyor. Acılı Hatay yemekleri, humus, künefe; bunların yanında deniz ürünleri, adlarını aklımda tutamadığım daha bir sürü değişik lezzet ve bu lezzetleri size mutlaka tattırmak isteyen içten bir konukseverlik.

Yalnızca birkaç konuşma yapmak için gelmiştim İskenderun’a. Beni karşılayan ve ağırlayan güzel insanların Antik dönemlerde adı Rosus olan, bölgenin görülmeye değer güzellikteki tatil beldesi Arsuz’u gösterme isteklerinin gerçekleşmesine zaman yetmedi. Tıpkı Antakya gibi, Arsuz’u görmeyi de bir dahaki sefere ertelemek zorunda kaldım. Antakya’nın tarihi dokusunu daha iyi koruduğunu, bu yüzden Antakya’yı da mutlaka görmem gerektiğini söyleyen İskenderunlular, komşu kentler arasında çok alışık olduğum çekememezlikle hiç tanışmamışlar besbelli

Zihnim anılarla, elim kolum hediyelerle dolu döndüm İskenderun’dan. Gittiğim yerlerden oraya özgü bir şeyler almaya bayılırım; ama İskenderun’da buna fırsat bulamadım. Banyo lifinden defne sabununa, acı biber salçasından ceviz reçeline kadar, almayı düşünebileceğim ne varsa hepsi hediye edildi çünkü.

BARIŞ

Eski Türkçe döneminde “bar-(mak)” diye bir eylem kökü var. Bu kök, yıllar içinde değişiyor, dönüşüyor ve “var-(mak) oluyor. Ama o kökten gelen bir sözcüğü bugün hâlâ kullanıyoruz: “barış”. Barış, iki tarafın karşılıklı olarak birbirine varması, ulaşması demek. Karşı karşıya duran iki taraf birbirine varınca ne olur? El sıkışır, anlaşır, barış olur? Ne güzel bir adlandırma!

İki kişi arasındaki barışı sağlamak da o iki kişinin birbirine ulaşmasından geçiyor. O kişinin ne yaşadığını, neler hissettiğini anlamak, kendisini onun yerine koymak, onun pabuçlarıyla yürümek; “empati kurmak” diyorlar şimdilerde; hadi öyle olsun, empati kurmakla sağlanabilir barış. Karşısındaki kişiye ulaşmanın yolu nedir, denirse öncelikli koşul elbette dil. Karşısındaki kişinin söylediğini dinlemek, anlamak, onunla anlaşmak. Anahtar sözcüklerden biri de bu: anlaşmak. Anlaşmak nedir? Karşılıklı olarak birbirini anlamak. Çapraz bulmacalarda çok çıkar; “an” sözcüğünün “zihin, zekâ” anlamlarına geldiği unutulmamalı. Birbirini anlamak için zekâya gereksinim olduğunu söylemek de abartılı bir yargı sayılmaz. İnsanlar birbirilerini anlıyorlar, aralarında anlaşıyorlarsa barış sağlanmış demektir. Ortak bir dil yoksa? Mecaz değil, gerçek anlamda diyorum. Taraflar farklı dilleri konuşuyorlarsa… Dil, zihnin işleme biçimini de belirler. Farklı diller konuşanların düşünme biçimleri de birbirinden farklıdır. Farklı dillere sahip insanların anlaşmazlığında bu da dikkate alınmalı. Ermeni madamın öyküsünü bilir misiniz? Madam, balık almak için akşamüstü sahile inmiş. Bakmış balıkçının biri, “Canlı bunlar canlı!” diye bağırıp duruyor. Yanaşmış tezgâha, kendi diline özgü soru vurgusuyla sormuş: “Tazedir?” Çok sinirlenmiş balıkçı. “Madam,” demiş. “Ben ‘canlı bunlar’ diye bağırıyorum, sen hâlâ taze midir diye soruyorsun.” “E ben de canlıyım,” demiş madam. “Canlıyım; ama taze değilim.”

Barış söz konusu olduğunda hep iki “taraf” düşünüyoruz. İki ülke, iki halk, iki aşiret, iki insan… Oysa sağlanması asıl zor olan, insana gerçek bir dinginlik, bir iç huzuru verecek olan barış, insanın kendisiyle imzaladığı barış. Çoğumuz nasıl da kavga halindeyiz kendimizle. Üç beş kilo vermeden kendisiyle barışmayacak olanlar, kendisiyle barışmak için daha güzel olmayı, daha başarılı olmayı bekleyenler… Beş yaşındaki afacandan seksen yaşındaki nineye kadar kimse kendisinden hoşnut değil.

Kimse yaşlanmak istemiyor, kimse kilosunu beğenmiyor. Herkes manken gibi olmak derdinde. İyi de mankenleri işinden etmenin âlemi yok ki! Şişmanımız da olacak, cılızımız da. Hepimiz servi boylu olamayacağımız gibi, ayna çatlatan güzellikte de olamayız. Sözgelimi, kazancının kendisine çok bile geldiğini söyleyen tek kişiyle bile karşılaşmışlığımız yoktur. Mutlu olmak için herhangi bir beklentisi olmadığını söyleyenle de pek karşılaşmadık şimdiye kadar. Daha iyi bir iş bulursa, daha az çalışır, daha az yorulursa, çocuklarını istediği gibi yetiştirirse, şimdikinden daha sağlıklı olursa mutlu olmayı bekleyenlerin ömrü hep beklemekle geçiyor.

Her eski yılı bitirip yenisine başlamak üzereyken ortaya çıkan “beyaz bir sayfa açma isteğ”i de kendimizle barışmamızı sağlayacak koşullardan başka bir şey değil. Yeni yılda sigara içememeyi başarabilirsek hoşnut olacağız kendimizden. Hele biraz da kilo verirsek… Daha az tembellik edip daha çok iş çıkarırsak, daha düzenli olursak, hayatın güzelliklerinin biraz daha farkında olarak yaşamayı başarırsak. Hep “-sa, -se”ye bağlı koşullar. Ya başaramazsak? Her yeni yılda olduğu gibi, ilk birkaç hafta direndikten sonra eski yaşama alışkanlıklarına geri dönersek? O zaman yenilmiş sayacağız kendimizi. Başaramamış, ezik… Yeniden kendimizle bir kavga… Oysa mutlaka gerçekleştirilmesi gereken şeylerse istediklerimiz, ne yapıp yapıp onları yerine getirmeliyiz. Ama yapamıyorsak, olmuyorsa kendimizle didişmenin ne yararı var? Gerçekten mutlu olmanın yolu, kendimizle barışmaktan başka nereden geçiyor olabilir?

Barış tam olarak bu noktadan başlıyor bence. Başkalarından önce kendimize ulaşmaktan, kendimizle anlaşmaktan ve kendimizle barışmaktan. Aynı dili konuşuyoruz ne de olsa. Anlaşmamız o kadar da zor olmaz. Yeni yılda ilk hedef olarak kendimizle barışmayı koyalım önümüze. Var mısınız? Yaşamak denen bu mucizeyi, dünyadaki biricik şansımızı beklemekle geçirmeyelim.

ŞIRNAK

Az önce geçtiğimiz Mazı Dağı’ndan sonra, Mardin - Midyat arasında öbek öbek bağlar… Ünlü Süryani şarapları bu bağların üzümünden yapılıyor olmalı. Mardin yolundan Şırnak’a gidiyoruz. Midyat’ın içine girmiyoruz ama. Yol, kentin kıyısından dolanıyor. Dizi filmlerin çekildiği o taş evleri, konakları görmeye çalışıyorum. Geçen gelişte gümüşçülerden başımızı alıp Midyat’ı gezmeye fırsat bulamamıştık. Özellikle biz kadınlar gümüşçüler çarşısına dalınca kendimizi kaybetmiştik. Midyat’tan öteye ilk kez geçeceğim. Ama Midyat gibi, İdil’in de kıyısından geçip yolumuza devam ediyoruz. İdil’den sonra bağlar azalıyor, bozkır görünümü ağırlık kazanıyor.

Sırada Cizre var. Yol levhalarında adı ve kaç kilometre kaldığı görünmeye başladı bile. Solda Gabar Dağı… Cizre’ye doğru bostan tarlaları görüntüyü yer yer yeşillendirmeye başladı. Gabar Dağı, üstünde koyu yeşil noktalar olan bir kaya kütlesi… Gabar’la aramızda elenmiş kum yığınlarını andıran yumuşak ve yuvarlak hatlı yayvan tepeler yer alıyor. Cizre aşağıda. Cizre’ye iniliyor ve tam istediğim gibi, şehrin kıyısından değil, içinden geçiyoruz. Buraya kadar pek hissedilmiyordu; ama Cizre’de yoksulluk gözle görülür bir hal almış. İnsanların giyimlerinden, dükkânların görünümünden, yolun gelişiyle gidişini ayıran ortadaki yeşilliğe yayılıp yatmış inekten edinilen yoksulluk izlenimi, “Universal Hospital Groups” ya da “Pen Tech” tabelalarıyla yan yana gelince garip bir çelişki oluşturuyor. Cizre’nin kıyısından dolanan bu kez yol değil, Dicle. Irmak burada yayılıyor, genişliyor; köprünün altına sığıştığında artık gür bir su oluyor.

Güçlükonak yol ayrımındaki Kasrik Boğazı’nın bir yanı Gabar Dağı, öbür yanı Cudi. Bundan sonra tırmanışa geçeceğiz; Şırnak tepede. Bu adları ne çok duyduk. Hep şiddet, dehşet, terör olaylarını bildiren haberlerde… Şırnaklıların bu durumdan ne kadar yakındığını henüz bilmiyoruz. Şırnak’a, genç gazetecilere seminer vermek üzere, Şırnak valiliğinin davetiyle gitmekteyiz. Seminer bittikten sonra gençlerin çok rağbet ettiği modern bir kafede çaylarımızı yudumlarken çevremi dikkatle gözden geçiriyorum. Neşeyle sohbetler ediliyor, kahkahalar atılıyor. Dışarıya karanlık çökmek üzere. Traktörler, kamyonlar geçiyor yoldan, bir kamyonetin kasasındaki renk renk meyveler alıcısını bekliyor. Hayat, kendi temposunda akıp duruyor.

Yalnızca bir öğleden sonrayı ve bir akşamı yaşayabildik Şırnak’ta. Akşam yemeğinden sonra Hekim Evi’nin bahçesinde kahvelerimizi içerken Şırnaklı gazetecilerle ve Vali Yardımcısı Mahmut Kaşıkçı ile söyleşme, dertleşme olanağı bulabildik. Şırnak’ın adının hep terörle anılmasından duydukları rahatsızlığı anlattı genç gazeteciler. Şırnak adının yanına terör sözcüğü eklenmedikçe Şırnak’tan gönderdikleri hiçbir haberin yaygın basında yer almadığından dert yandılar. Oysa Şırnak şehir merkezinde 1995 yılından bu yana hiçbir olayın olmadığını, adi suç sayılan hırsızlık, gasp vb. olaylara bile rastlanmadığını anlattılar. Tam o sırada bir arkadaşımızın telefonu çaldı. Telefonu kapattıktan sonra, karısının, “Aman dikkat et! Mayına falan basma oralarda.” diye tembihlerde bulunduğunu aktarınca kahkahalar yükseldi. Hepimiz benzer uyarılarla geldik aslında. “Şırnak’a mı gidiyorsunuz? Deli misiniz siz? Ne işiniz var orada?” demeyen kalmadı.

Başka bir arkadaşımız şehrin böyle dağın başında kurulmuş olmasını kastederek, “Çok mu aramışlar burayı?” deyince öğreniyoruz ki Şırnak, Nuh'un gemisinin kalıntılarının olduğu öne sürülen Cudi Dağı'nın kuzeyinde “Şehr-i Nuh” adıyla kurulmuş, önceleri Şerneh olan adı, daha sonraki yıllarda Şırnak halini almış. “Nuh” adını taşıyan bakkalların, manavların, hatta gazetelerin sırrı böylece aydınlanmış oluyor. Evliya Çelebi’nin 17. yüzyılda yazdığı “Seyahatname”ye ve tarihi rivayetlere göre, Cizre, tufandan sonra ikinci kez Nuh Peygamber ve oğulları tarafından inşa edilirken Cizre’nin kızgın sıcağından korunmak için, Şırnak yazlık ve yaylak olarak inşa edilmiş. Bunu ve Birinci Babil devletinin başkentinin Cizre’deki Kebeli Köyü’nde, Guti (GUDİ) imparatorluğunun başkenti Bajarkard’ın da Silopi ilçesi sınırları içinde olduğunu ise oralardan döndükten sonra, Şırnak hakkında ne kadar az şey bildiğimi anlamanın utancıyla kendim araştırıp öğreniyorum.

TUVALETLER

Yok, ben ciddiyim. Gerçekten tuvaletlerden söz edeceğim. Üstelik ne zamandır söz etmek istiyorum da başka konu mu kalmadı deneceğinden çekindiğim için bir türlü yazamıyorum.
…
Benim çocukluğumda “tuvalet” sözcüğü pek bilinmezdi. Tuvalet, zengin kadınların balolarda giydikleri giysinin adıydı. Hacet görülen o yere “ayakyolu, memişhane, kenef, kademhane, apteshane” gibi pek çok ad verilirdi ya da düpedüz “hela” denirdi. “Lavabo” diyenle henüz hiç kimse karşılaşmamıştı; WC’yi tanıyan yoktu. O zamanlar oranın en kibar adı, Fransızca “numarasız” sözcüğünün yanlış anlaşılmasıyla dilimize girmiş “yüznumara” sözcüğüydü. Alafranga tuvalet herhalde çoktan icat edilmişti; ama henüz bize kadar gelmemişti. Helalar evin dışında bir yere yapılırdı. Çoğu da kabaca örülmüş üç duvarla çevrili bir yere kazılmış çukurun üzerine, ortası aralık bırakılarak atılmış iki kalastan ibaretti. O zaman birileri çıkıp, “Gün gelecek bu helalar evlerin içinde olacak.” dese büyüklerimiz belki de dalga geçildiğini sanıp kahkahalar atarlardı. Suyu bittikçe doldurulan bir ibrik vardı, bir de duvara çakılmış çivilere takılı bezler. “Hijyen” sözcüğü girmemişti sözlüğümüze, “dezenfekte, dezenfektan” gibi sözcükleri duymuşluğumuz yoktu. Altımızı ellerimizle yıkardık. Kim bilir ne mikroplar kaptık, ne hastalıkları bu yüzden yaşadık. “Hiçbir şeyi yoktu. Aniden hastalandı. Kuş gibi gidiverdi zavallı.” diye anlatılan ölümlerin kim bilir kaç tanesi bu mikroplar yüzünden oldu. Sonra evlere su geldi, helalara da bir boru çekildi, ucuna musluk takıldı. Ama biz hâlâ altımızı ellerimizle yıkamaya devam ettik. Alafranga tuvaletler evlerimize girmeye başlayıncaya kadar. Aa! Ne rahatmış! Artık kendi dışkını avuçlamak zorunda değilsin. Musluğu açtın mı altın bir güzel yıkanıyor, sana da sadece tuvalet kâğıdıyla kurulanmak kalıyor.

Gördüğüm en ilginç tuvalet İran’daydı. Şiraz’da kaldığımız otelin tuvaletinde bir köşede bizim “alafranga” dediğimiz bir klozet, tam ortada da alaturka bir hela taşı. Klozeti kullanmak isteyen, gecenin kör karanlığında hacet gidermeye kalkmışsa, hele ortadaki deliği unutmuşsa vay başına gelene! Ayağı birden boşluğa gelebilir; ayağındaki terliği düşürebilir; ayağını çıkarmaya çalışırken kendisi yere kapaklanabilir. Otel sahibine sorsanız her zevke göre tuvalet yaptırmıştır işte, daha ne?

Türkiye’den çıktığınızda doğuya da gitseniz batıya da gitseniz yokluğunu en fazla hissedeceğiniz şey, taharet musluğudur. Almanya, eski Yugoslavya, Yunanistan, Fransa, Hollanda, Belçika… Sonra Amerika, Avustralya… Gittiğim her yerde tuvaletlere de baktım hep. Taharet musluğu yoktu; ama hepsi çok temizdi. Dubai hava alanında, yere yakın bir musluk ve ucuna takılmış uzun bir hortum vardı yalnız. Kullanmaya kalktığınızda üstünüzün başınızın sırılsıklam olması işten değildi.

İnsanlar bunu niye akıl etmezler diye çok düşünmüşümdür. Alt tarafı bir boru çekeceksiniz tuvalete, elinizi kirletmeden altınızı suyla bir güzel temizleme şansına ulaşacaksınız. Gerçi bizdeki kimi beş yıldızlı otellerde, yabancılar alışık oldukları düzenin dışında bir şeyle karşılaşmasınlar diye, tuvaletlerin taharet musluksuz yapıldığını gazetelerden okumuştum. Buna da güldüm doğrusu. Taharet musluğunun, yabancıların bayılacakları bir icat olacağını düşündüğümden. Öyle değilmiş meğer. Altlarını ıslatan bir su, çok şaşırtırmış yabancıları. Bunu da Amerikalı konuklarım olduğunda öğrendim. “Nasıl ama! Bayıldılar bizim taharet musluklarına, değil mi?” diye alkışlanma umuduyla sorduğum sorulara olumsuz yanıtlar alınca. Doğru mudur bilmem; batı ülkelerinde kilise yasakladığı için takılmazmış bu musluklar. Hıristiyanlık, erotik bölgelere cinsel haz verebilir diye yıllar önce sakıncalı bulmuş ve yasaklamış bunları.

Taharet musluğunun bir Türk icadı olup olmadığını bilmiyorum; ama eğer biz icat etmişsek bunun gerçekten övünülecek bir icat olduğunu düşünüyorum. Ancak bu musluğun bizim tuvaletleri kurtarmaya yetmeyeceği de bir gerçek. Kim ne derse desin bir ülkenin uygarlık düzeyini en iyi gösteren şey, ne çok şeritli yollardır ne dev gökdelenler ne de çarşının pazarın lüksü, gösterişi. Sadece tuvaletler… Bence uygarlığın biricik ölçütü tuvaletlerin temiz pak olmasıdır.

Bu yaşımdan geriye bakıyorum da çocukluğum, Türkiye’nin durumu gibiymiş: Hep iki arada. Ne doğulu ne batılı; ne zengin ne yoksul ya da hem doğulu hem batılı; hem zengin hem yoksul.

Annemle babamın bir arada, aynı evde, aynı ortamda bulundukları zamanı hiç anımsamıyorum. Bu, yedi yaşımdan öncesini anımsamıyorum demek. Okula anneannemin yanında başladım. Anneannem Midilli mübadiliydi; ama Anadolu kültürünün eksiksiz bir temsilcisiydi. Evinde yer sofrasında yemek yenir, yer yatağında uyunurdu. Gaz lambasından başka aydınlatma aracı, kovalarla taşımaktan başka suya kavuşma çaresi yoktu. Babaannem de mübadildi; ama o Girit’ten gelmişti. Evinde yemek, masada yenirdi; herkes kendi odasında, karyolasında uyurdu. Anneannem Anadolu Türkçesinin ağızlarda kalmış çok özel sözcüklerini kullanırdı; babaannem hiç Türkçe bilmez, Rumca konuşurdu. Evinde elektrik de vardı su da. Radyosu, gramofonu, evine her gün gelen gazetesi, moda dergileri... Anneannemin ise okuma yazması bile yoktu. Siyah krepdamur bir örtüyle yaz kış başını örterdi. Hiç genç olmamışçasına yaşlıydı, hep yaşlıydı. Yalnızca gerekli olduğu zamanlarda konuşurdu; gülmeyi neredeyse ayıp sayardı. Babaannem evin içinde bile yüksek topuklu ayakkabılarla dolaşır; açık yakalı kolsuz elbiseler giyerdi. Aynı günün sabahında anneannemin gönderdiği Kuran kursuna gidip dua ezberlediğim; akşamında babaannemin evinde halamdan dans öğrendiğim çok olurdu.

Babam memurdu. Memur, o zamanlar, sırtını devlete dayamış, geliri güvence altında, rahatı yerinde kişi demekti. Dünya, İkinci Paylaşım Savaşının acılarını yeni yeni gidermeye çalışıyordu. Ekmeğin karneyle verildiği dönemlere yetişmedimse de somutlaşmış bir yoksulluğu pekâlâ yaşadım. Anneannem dul ve yoksul bir kadındı. Babam her cumartesi bir file doldurur; bakkalın çırağıyla gönderirdi. Anneannem, “Git ona de ki…” diye bir dolu söylenerek çocuğu elindeki fileyle gerisin geri yollardı. Onun evde olmadığı zamanlar kollanarak gönderilen fileden çıkan un, yağ, şeker, çay, baklagiller, sebze, meyve, çektiğimiz geçim sıkıntısını elbette hafifletirdi; ama beni, fileyi ondan habersiz kabul ettiğim için anneannemden azar yemekten, sebze ve meyveleri öfkeyle sağa sola fırlatılmaktan kurtaramazdı.

Anneannemin babama olan öfkesi ve ondan gelen hiçbir şeyi kabul etmeme inadı yüzünden çok yoksulluk çektim. Bu bakımdan da Türkiye gibiydim. Aslında yoksul değildim; ama yoksulluk çekiyordum.

“Hikâyeciliğimizin bugün sanat dergilerimizde romancılığımızdan çok sözü ediliyor. Hikâyeye verdiğimiz bu aşırı önem bir yabancıyı şaşırtabilir. Ama bizi şaşırtmıyor. Çünkü -gerçek sanat değeri taşıyan eserler çerçevesi içinde- romandan çok hikâye kitabı basıldığını, üstelik genç yazarlardan en değerlilerinin hikâyede karar kılmış göründüklerini biliyoruz.”

Yaşar Nabi’nin, “Hikâyeciliğimizin Bugünkü Durumu”(*) adlı yazısından bu satırlar. Sait Faik’in ölümünün üzerinden tam üç yıl geçmiş; ama öyle anlaşılıyor ki Sait Faik’in estirdiği rüzgâr hâlâ çok etkili ve yetenekli genç yazarlar öyküden başlarını çevirip romanla ilgilenmemekteler. Alıntıdan anlaşılmıyor; ancak Yaşar Nabi, hoşnut değil bu durumdan ve hoşnut olmak bir yana, tam da bu durumdan duyduğu rahatsızlığı dile getiriyor; hatta ilgiyi roman yönüne çevirebilmek için “hikâyeyi boykot etmek”ten söz ediyor: “Edebiyatın temel taşı olan romanı bu kadar hor görerek büyük anıtlar yerine –ne kadar süslü ve güzel olsalar da- küçük kulübelerle yetinmemize şaşmamak elden gelmiyor. Gerçek sanat kabiliyetlerini romana doğru sürmek için bir müddet hikâyeyi boykot etmemizin faydasız olup olmayacağını da düşünüyor insan.”

Bugün ne dergilerimizde romandan çok, öykü konuşulmakta ne öyküye verilen önem söz konusu ne de öyküde karar kılmış genç yazarlarımız var. Başka bir deyişle, Yaşar Nabi’nin saptadığı durumun tam tersini yaşamaktayız bugün. İlgi, öyküye yönelik değil. Genç yeteneklerimiz, romandan başlıyorlar işe; üne, roman kapısından geçildiğinde daha kolay ulaşılabileceğinin farkındalar; öyküyle uğraşmayı gereksiz, belki de anlamsız bulmaktalar. İyi bir eğitmen olarak bile, öyküyü çok fazla benimsemiyorlar. Oysa, roman kadar büyük bir ün getirmez öykü; ama yazarının, kullandığı her sözcüğün hesabını verebilecek duruma gelmesini sağlar. Dilini, kalemini terbiye eder. Yazdıklarını, dergi sayfalarında başka ellerden çıkmış öykülerle yan yana görerek, kendi yerini bulmasını ve bu yeri sağlamlaştırmasını kolaylaştırır. Edebiyat alanına, dergilerde ısınarak usul usul girmesini ve birdenbire gelebilecek ünden şımarmamasını da sağlar.

Sait Faik, ilginin tümden öyküye dönmesi, romanın ihmal edilmesi ya da geri plana itilmesi için ne yapmış olabilir? Hiçbir şey. Yalnızca öyküsünü yazıyordu o; ama yazdığı, öyle bir öyküydü ki öteki yazarlara yarışma duygusu veriyor; onlar da Sait Faik’inkiler gibi öyküler yazmak için öykü alanında kümeleniyorlardı. Büyük edebiyatçılar böyledir. Varlıkları, yazıyor olmaları, ilgiyi onların bulunduğu yöne çekmeye; üstelik o alanda çıtayı yükseltmeye yeter. Onlar kendi ilerleyecekleri yolları açmakla kalmaz, arkalarından onlara yetişmek için koşan pek çok kişinin geçebileceği kadar da geniş ve sağlam tutarlar o yolu.

Öykü bahçelerini yeşerten Sait Faik soluğu kesileli elli yıl olmuş. Romandan yana dönen ilgi, görkemli yapılar, Yaşar Nabi’nin özlediği büyük anıtlar kurulmasını sağladı mı? Bilemem. Bildiğim, öykü kulübelerinin de güzel olduğu; hatta çoğu zaman, anıt olsun diye dikilmiş o hantal yapılardan daha güzel olduğu.

(*) Varlık, sayı: 454, 15 Mayıs 1957 (Varlık 60. Yıl Seçkisi, s: 98)

Son yıllarda Türkçe konferansları vermek için çağrıldığım hemen her yere gittim. Biraz yoruldum; ama bu sayede Türkiye’nin pek çok yerini görme şansına da ulaştım. Bu arada dehşetle fark ettiğim şey şu oldu: Nasıl insanlarımız, özellikle gençler, giyim kuşam, saç baş; hatta tavır ve davranış bakımından birbirilerine benziyorlarsa bütün şehirlerimiz de birbirine benzemeye başlamış. Büyük şehirlerimizin “Yeni Mahalle, Yeni Şehir...” gibi adlar taşıyan ya da taşımayan; ama yeni kurulmuş kimi semtleri var. “Yeni” sözcüğü, “iyi, güzel, modern, çağdaş, gelişmiş, ilerlemiş” anlamlarının tümünü birden kapsıyor diye algılandığından, kentin zenginleri ne yapıp edip oralarda evler edinmeye çalışmaktalar. Birörnek apartmanların, birörnek döşenmiş dairelerinde, birörnek bir yaşam sürdürebilmek için, eski kentin içindeki dededen babadan kalma ev, yok pahasına elden çıkarılarak, “yeni” bir yaşama kavuşuluyor. Eski kentin çevresinden başlayan, orada eskiden her ne varsa onları ezerek, öğüterek, yok ederek büyüyen alanlar yer alıyor bütün büyük kentlerde. Üstünden silindir gibi geçilip yok edilenler arasında narenciye bahçeleri, muz ağaçları, pamuk tarlaları, turfanda sebze yetiştirilen seralar, zeytinlikler, kim bilir daha neler var. İşin acıklı yanı, bütün bu yok edilenler, o kenti, o kent yapan şeyler aslında. Çukurova’nın bereketli topraklarında son yıllarda yalnız apartman yetişiyor. İzmir’in Narlıdere’sinde, Güzelbahçe’sinde ne nar kaldı, ne bahçe. Mandalinlikler, yapılan masrafı karşılamaz hale gelince arsa olarak yükleniciye devrediliyor. Oralarda da apartmanlar yükselecek.

Bu sonradan olma semtlerde, büyük olasılıkla Atatürk Caddesi, Mustafa Kemal Bulvarı adını taşıyan büyük bir cadde var ve bu caddenin iki yanına sıralanmış apartmanlar... Apartmanların altlarında ya da aralarında çeşitli adlarla açılmış alışveriş merkezleri... Çünkü alışveriş hem eğlence hem dinlence demek. O varsa yeşil alana bile gereksinme kalmıyor artk. Bu apartmanlar zevksizlik bakımından birbirileriyle yarış halindeler ve tümü inanılmayacak kadar kişiliksiz. Bu açıdan bakıldığında, diyelim Adana ile Denizli arasında, Bursa ile Gaziantep arasında pek büyük bir fark yok. Eşit ölçüde zevksiz ve kişiliksiz apartmanlar, aynı geniş caddeler, aynı yapay süslemeler... Oysa bu kentlerimizin her birinin ayrı ve özel bir tarihi, özel mutfağı, dokuması, oymacılığı, kakmacılığı, çeşitli el sanatları, ne bileyim, kendisini farklı ve özgün kılacak kırk çeşit özelliği var; ancak gelin görün ki bunların tümü ya ortadan kalkıyor, ya geri plana itiliyor; ortada kala kala şehrin gelişmişlik simgesi sayılan o koca koca apartmanlarla caddeler ve dükkânlar kalıyor.

Ayvalık’ı farklı kılan “şimdilik” işte bu. Büyük bir hızla yapaylaşan, deminden beri özelliklerini saydığım görüntüye çoktan kavuşmuş olan yerleri de var elbette. Olmaz mı? Eskiden dünyanın en güzel kumsallarından biri olan Sarmısaklı, üzerine kondurulan bu sözde modernlik simgesi apartmanlarla o kişiliksiz, kimliksiz yapıya çoktan büründü. Yüzellievler ve Armutçuk’tan sonra Ayvalık, yüz yıllık, yüz elli yıllık zeytin ağaçlarının sökülüp onların yerine kondurulan ve yılda on - on beş gün bile kalınmayan yazlıklarla Gömeç’e doğru ilerlemekte. Cunda ise Red Kit’teki Daltonlar gibi, büyükten küçüğe ya da tersi, küçükten büyüğe doğru sıralanmış villa(cık)larla doldu. Onlar da kişiliksiz. Bir sitenin içinde tümü birbirinin aynı olan evcikler. Gidip bir de Ayvalık’ın o dar sokaklarında dolaşın. Hiçbir ev, ötekine benzemez ve bundan bir karmaşa değil, bir uyum çıkar. Sakız tipi denen tek katlı evler de vardır aralarda; ama çoğu iki ya da üç katlıdır. Mutlaka birkaç basamakla çıkılan, geniş ve yüksek kapıları vardır bu evlerin. Kapıların yüksekliği birinci katın tavanını aşar, ikinci katın ortasını, bazen de sonunu bulur. Evin yapıldığı tarih, birçok kapının üzerine işlenmiştir. Pencerelerin önündeki tek kişilik balkonlar, sanki küçük çocuklar oturtulsun ve yalnız sokak değil, yaşam hakkında fikir edinsinler diyedir.

Teknoloji mi diyelim, çok uluslu şirlketler ya da açık adıyla emperyalizm mi diyelim, bizi birbirimize benzetmesi gibi, şehirlerimizi de birbirine benzettikçe farklı olan “özel” olmaya başladı. Ama bundan sonrası garip bir macera. En azından tatil yeri olarak düşünelen sahil kasabaları açısından. O farklı olana doğru bir akın başlıyor. O yer, başka yerlere benzemediği, kendine özgü yanları yaşatmayı başardığı, tam da bu nedenlerle tercih edildiği halde, orayı, kısacık yaz tatillerini geçirmek için yeğleyenler, orayı, tatilleri kadar kısa bir süre içinde, “bozulduğundan” dolayı artık ellerini eteklerini çektikleri eski tatil yerlerine benzetmek için ellerinden geleni yaparlar. Başarılı da olurlar. Çok kısa bir süre sonra o “özel” yer, artık, kendine özgü hiçbir özelliği kalmadığı için terk edilen eski yere döner. Çekirge sürüleri gibidir bu “özel yer” arayıcılar. Bodrum’u talan etmişler, bir zamanların rüya şehri Bodrum olmaktan çıkarmışlar; sonra tam da bu nedenle orayı terk etmişlerdir. TV dizilerinde Ayvalık’ın adı sıkça geçmeye başladığında içimi kaplayan tedirginliğin nedeni budur. Eyvah, o çekirge sürüleri şimdi de Ayvalık’a dadanırlarsa onlar ayaklarını çektiklerinde Ayvalık’tan eser kalmayabilir, korkusu.

Ayvalık’ın adının en çok “tost”uyla anılır olması da çok eğlenceli. Papalinadan radikaya, favadan istifnoya, turpotuna, hardala kadar, adı, Ayvalık’la birlikte anılacak yığınla yiyecek varken “tost”uyla ünlensin Ayvalık; akıl alır şey değil. O da pek güzeldir ve Ayvalık’tan başka yerde o kadar da iyi yapılamaz; ama bence Ayvalık’a tost için gelinecekse gelmeye değmez.

Ben en güzel, en akıllı, en becerikli kızı bile oğluna layık görmeyen oğlan anaları gibiyim Ayvalık konusunda. Şeytansofrası’ndaki günbatımı, dünyanın hiçbir yerinde yoktur bana sorarsanız. Ayvalık’ın denizi gibi deniz, adaları gibi ada, çamları gibi çam, zeytini gibi zeytin hiçbir yerde yoktur. O oğlan anaları gibi de kıskanırım Ayvalık’ı. Hiçbir yerle karşılaştırmam, karşılaştıramam. Çocukluğumdaydı o, başka sahil kasabalarının güzelliğinden söz edildiğinde, Ayvalık’ın oralardan çok daha güzel olduğunu haykırmak ister; oralara gidip de Ayvalık’a gelmeyenlere sinirlenirdim. Herkes görsün Ayvalık’ın güzelliğini, herkes Ayvalık’ı tanısın isterdim. Doğrusu şimdi Ayvalık’ı, değerini bilmeyecek, kendine özgü yapılanışına, kültürüne, yaşama biçimine saygı göstermeyecek insanlarla paylaşmaya hiç gönüllü değilim. Ayvalık’ı sıradanlaştırmayacak, başka yerlere benzetmeye kalkışmayacaklarsa gelsinler. Onları Ayvalık’a çeken özellikleri korumak ve yaşatmak için çaba göstereceklerse, Ayvalık’ı sevecek ve kollayacaklar; bozulmaması, kirlenmemesi için çırpınacaklar; Ayvalık’a kol kanat gereceklerse gelsinler. Yoksa birbirine benzeyen / benzetilen pek çok yer var; oralara gitsinler. Lütfen.

Ne ben üye olmak istemişimdir ne aralarındaki yazışmalara duyduğum özel bir merak vardır; ama internetteki kimi grupların yazışmalarından haberim olur. Geçenlerde böyle bir grupta Türkçe konusunun konuşulduğunu fark edince ilgilendim. Üniversiteli bir genç, okul işlerinde karşılaştığı sorunla ilgili bir mektup göndermiş. Türkçesi berbat. Türkçesinin perişanlığına sinirlenen grup üyeleri üniversiteli arkadaşlarını kınayan yanıtlar yazmışlar. Saldırı çok olunca kimileri de çocuğu savunmak zorunda kalmış. İşin ilginç yanı, kınayanların da Türkçeleri kötüydü, savunanların da. Kınanan çocuğa arka çıkanlardan birinin mektubu çok anlamlı geldi bana. Âdet olduğu üzere, o da mektubunun başına bir “önemli not” iliştirmiş, imla hatalarının dillere destan olduğunu, bunun cehaletten değil, hiperaktiflikten kaynaklandığını, yazdığını geriye dönüp okumaya tahammül edemediği için böyle olduğunu söylemiş, “Bu kusurumun uzerinde, durmayiniz lutfen:-)” dedikten sonra konuya girmiş:

3,5 yildir Amerika`da yasiyorum. Ilk gunden bugune kadar daima "kol kirilir yen icinde" oynadim ve "Turk" le alakali hic saldiriya, savunmaya dahi girmeyip, direkt taarruz ile cevap verdim.

Ancak; gecenelerde, birden "Dankk" etti ve bir "sir" (!) kesfettim. Ve bu dank`ligi, dangalaklik olarak kabul etmezseniz, sizlerle de paylasmak istiyorum:

Turkce aslinda son derecede kisir bir dil !

Bu yargıya nasıl vardığını da söylüyor:

Kutuphane`deki Ingilizce/ingilizce sozluge gozum ilisti. Bir de yaninda duran, "Fakir pazarci tezgahi" gibi siginmis, 2 parmak kalinligindaki Oz Turkce Sozlugune baktim...Baktim...Ve...Uzuldum acikcasi.

Sözün hangi noktaya bağlanacağı anlaşıldı aslında; ama üzüntünün nedenini de kendi ağzından alalım:

Yaniliyor (ve de atiyor) olabilirim , aklimda kaldigi kadari ile Turkce 80 bin kelimeden olusuyor ve gunluk sadece 200-330 kelime ile konusuyoruz (hangi kelimelerle konustugumuzu da hatirlatip, sinirinizi asabinizi bozmaya gerek yok?) Oysa Ingilizce`de bir milyon kelime var ve en az 100 kelime kullaniliyor gunluk diyaloglarda.

Üç buçuk yıldır aralarında yaşadığı Amerikalıların 1000 kelime ile konuştuğunu anlatmak istiyor aslında. Bir sıfırı eksik koymuş. Karşılaştırmayı da yanlış yapmış ayrıca. İngilizce sözlükle karşılaştırdığı Türkçe Sözlük değil, “Öz Türkçe Sözlük”müş. Yabancı dillerden gelmiş sözcüklere Türkçe karşılıklar öneren sözlük demek oluyor Öz Türkçe Sözlük. İngilizcede benzer bir sözlük yapılması söz konusu değil; ama yine de sormak istiyorum. Bir kez daha yineleyeyim: Gerekli olup olmadığını sorgulamıyorum; merak ediyorum: “Öz İngilizce Sözlük” yapılabilir mi? İngilizcenin yalnız kendisine ait, Latinceden ya da Yunancadan alınmamış sözcüğü var mıdır?

Mektubu yazan genç kızımız kendi keşfi gibi anlatıyor; ama “İngilizcede bu kadar sözcük var, bizde ise şu kadarcık.” yazıklanması çok genel bir yakınmadır aslında. Şimdiye dek, duymamış olan Türk’lerin de günün birinde duyacağı kesin. Peki, dünyanın öbür ucundaki yabancı bir ülkede o genç kızı kendi diline bile güven duyamaz durumda bırakmak acı değil mi? Bir dilin zenginliği, çok parçadan oluşan yemek takımlarını, çatal bıçak takımlarını yarıştırır gibi, sözcük sayarak mı ölçülür gerçekten? Yoksa anlatım olanağı bakımından mı? Bunu sorgulamak çok kolay: Dilimizin eksikliği ya da yetersizliği yüzünden Türkçeye çevrilemeyen hangi yapıtlar var? Dünyanın en önemli edebiyat yapıtları çevrilebilmiş midir Türkçeye? Bütün din kitapları, siyasi kitaplar, bilimin çeşitli dallarıyla ilgili çalışmalar, felsefi kitaplar ve dünyanın çeşitli dillerinde yazılmış her konudaki, her içerikteki kitap… Öyleyse Türkçenin anlatım olanağı bakımından bir eksikliği yoktur. Bütün eksiklik sözcük sayısında mı? Tek elle kavranamayacak kalınlıkta bir Osmanlıca Lügat çıkarsak İngilizce sözlüğün karşısına… O zaman bizim sözlük, onların sözlüğünü döver. Peki, dilin zenginliği bu mudur? En kalın sözlük, ait olduğu dilin en zengin dil olduğunu mu gösterir?

Bir televizyon reklamında, “Telefon çekiyor mu? Kamera çekiyor mu? Bu halı yıkanınca çeker mi? Sen kime çektin?” gibi sorular sorulması dikkatimi çekmişti. Çekmek eyleminin kazandığı yan anlamlara bakmıştım. Bu yan anlam kazanma işini şöyle anlatmaya çalışsam…

“Çek-mek” eylemine bir değer verelim, a diyelim sözgelimi. Eylemi tek başına kullanamayacağımıza göre, bu eylemin başına “bir şey(i)” diye bir söz getirmek zorundayız. Bu “bir şey(i)” sözü de X olsun… (“Şey” sözcüğünü, matematikteki X diye düşünmekte hiçbir sakınca yok; çünkü X’in her işlemde başka bir değer kazanması gibidir “şey”in durumu. Her tümcede farklı anlama gelir.) “Bir şey”in değeri değiştikçe aşağıdaki çarpımın değeri değişmeyecek midir?

Bir şeyi ***çekmek
****x***.*******a

“Şey” yerine, sırasıyla “iskemle, kamyon, ip, hastalık…” sözcüklerini koysak ve bu sözcüklere de yine sırasıyla 2-3-4-5 değerlerini versek, “çekmek”, sözlükteki o tek sözcük müdür hâlâ? Bizim a’ya vereceğimiz değere göre değişmeyecek mi 2a’nın, 3a’nın, 5a’nın değeri?

iskemleyi ***çekmek
***2 ** **** . ***a *** *= 2a (çekmek: yürütmek)

kamyonu ***çekmek
***3 ****** . ****-*a ***= 3a (çekmek: bırakmak, koymak)

ipi ***çekmek
*4 *. ***a ******= 4a (çekmek: germek)

hastalığı ***çekmek
***5 ***** . *****a *****= 5a (çekmek: dayanmak, katlanmak)

Şurubu çekmek (tatlı için), ekini (tarladan) çekmek, (bankadan) para çekmek, burnunu çekmek, tabanca çekmek, şut çekmek, askeri geri çekmek, kuyudan su çekmek, dosyadan kâğıt çekmek, Eminönü’ne çekmek, birinin masrafını çekmek, kablo çekmek, çit çekmek, niyet çekmek, sürme çekmek, film çekmek… Tümünü buraya yazamam. Deyimler hariç, Seksen tane kadar yan anlamı var çekmek eyleminin. Çekmek eylemiyle yapılmış bir o kadar da deyim olduğunu düşünürsek 160 anlam eder. Hadi biz 150 anlam diyelim. Bu 150 anlam için 150 ayrı sözcüğümüz mü olsaydı? Olabilir miydi? Elbette. Türkçe, sözcük yapmaya son derece elverişli bir dildir. Başka yöntemlere başvurmadan bilinen ekler ve bilinen kökler kullanılarak milyonlarca sözcük yapılabilir. Peki, bu sözcükleri kullanmaya değil, öğrenmeye ömrümüz yeter mi acaba? Demek ki çok sözcüğe sahip olmak, dil için biricik zenginlik göstergesi değil. Öyle olsaydı yan anlam kazandırma işine hiç girişmezdi insanlar, her kavrama ayrı ad vermeye çalışır ve sözcükler arasında boğulurlardı.

Sözcüklerimizi nasıl yaptığımızı da düşünsek mi? Ekler de kendi anlamlarını eklendiği sözcüğe katarken o sözcüğün anlamına göre yeniden anlam kazanır. Yani her seferinde bir çarpma işlemi gerçekleşir. İş-çi sözcüğünü ele alalım; x’in yerine geçen “iş” sözcüğüne eklenen -çi eki, “işi yapan” anlamı katmıştır. X’in yerine “boya, kalay, kilim” gibi sözcükler koyduğumuzda ekin anlamı değişmez; çünkü “iş” sözcüğüyken x’in değeri 1’se hâlâ 1’dir ve ekin anlamını değiştirmemiştir. “Konuşma-cı, destek-çi” vb. sözcüklerde ekin anlamında az da olsa değişiklik olmuştur. Deprem konusuyla gündeme gelen “ön-cü, art-çı” gibi sözcüklerde ekin kazandığı anlam daha da farklılaşmıştır.

Bunlar Türkçedeki kimi işleyişlerin matematiksel (gibi olan) açıklamaları… Yalnızca bu kadarına bakabildim. Şimdi soralım mı o soruyu: Türkçe çok mu yoksul? Yoksa asıl yoksul olan, dilimizin işleyişini bilmeyen, bu işleyişin getirdiği zenginliğin farkında bile olmayan bizler miyiz?

***

Dolmuş acı bir fren sesiyle durmuş. Şoför, başını camdan uzatıp arabanın önüne aniden çıkan yaşlı kadına seslenmiş:
“Yavaş teyze. Bu, enişteye benzemez; altına aldı mı öldürür!“

***

Dolmuş durunca sigara bayiinin önündeki adam koşarak yetişip dolmuşa atlamış. Şoföre parayı uzatıp,

“Bir Monte Carlo,”' der demez şoför,

“Ağabey,” demiş. “Bu, Bakırköy'e gider.”

***

Hoca bir gece yarısı, evine giderken yanından geçtiği Lunaparkta zincirlerin ucuna bağlanmış sandalyelerin, büyük bir hızla döndüğünü fark etmiş. “Bu saatte ne ola ki…” diye yakından bakmak istemiş. Bir de ne görsün? Sandalyelerine sımsıkı tutunmuş; alı al, moru mor iki adam dönüp duruyor.

“Hey siz, yukarıdakiler, iyi misiniz?” diye seslenmiş.

“İmdat!” demeye bile güçleri kalmamış, bayılmak üzere olan adamlar, hocaya yalvarmaya başlamışlar:

“Kurtar bizi Hoca. Ne olursun, indiriver şu şalteri.”

“Sizi kim çıkardı oraya?” diye sormuş Hoca.

“Kendimiz çıktık.” demişler.

“Kim çalıştırdı bu mekanizmayı?”

“Biz.”

“Nasıl ineceğinizi hiç düşünmediniz mi?”

“Düşünemedik.”

“A be salak adamlar,” demiş Hoca. “Bir haltı yemeden önce sonunu düşünmez misiniz? Sizi ibreti âlem için orada bırakmak vardı ya, çoluğunuza çocuğunuza yazık.”

***

Nasrettin Hoca belediye otobüsüyle yolculuk yapmaktaymış. Ara duraklardan birinde, otobüse binen yaşlı kadın, şoföre,

“Evladım biletim yok; bir sonraki durakta inip bilet alabilir miyim?” diye sorunca şoför:

“Tamam ;ama önce içeriye bir sorun.” demiş. Kadın, arkasına dönmüş; yolculara seslenmiş:

“Pardon, acaba bundan sonraki durakta inip bilet alabilir miyim?

***

Nasrettin Hoca, belediye otobüsüyle Taksim'e gitmekteymiş. Adamın biri, Beşiktaş dolaylarında, şoföre telaşla seslenmiş:
"Kaptan, orta kapıyı rica edebilir miyim?".

Şoför cevap vermiş:

"Tabii ağabey, ayıp ettin. Al götür. Senden kıymetli mi?

***

Hoca’nın Kadıköy’den, Eminönü - Karaköy yolcu motoruna bineceği tutmuş. Motor kalkmak üzereyken adamın biri soluk soluğa yetişmiş,

“Nereye gidiyor bu tekne?” diye sormuş.

“Eminönü ve Karaköy." demişler. Bu kez de,

"Karakoy'e giden taraf hangisi?" diye sormuş.

“Alt kat Eminönü, üst kat Karaköy.” demiş az önce yanıtlayan adam. Yolcu, aldığı yanıttan memnun, teşekkürler ederek üst kata yönelmiş.

***

Hoca, Amerikalıların yardımı ile karayolu çalışmalarının yapıldığı bir bölgede dolaşmaktaymış. Yeni bir yol yapmaya çalışan köylülerin, bir eşeği tepeye doğru kovalayıp onun geçtiği yeri sertleştirerek yolu tamamladıklarını görünce meseleyi anlamış. Eşeğin, hedefe giden en kısa ve en az yorucu yolu seçeceğini bilen uyanık köylüler, hayvanın içgüdüsel davranışından yararlanmaktaymışlar. Durum, orada görev yapan Amerikalı mühendisin de dikkatini çekince, mühendis, tercümanını alarak köylülerin yanına gitmiş.

“Kolay gelsin, ne yapıyorsunuz burada böyle?"

“Yol yapıyoruz." diye cevap vermiş köylülerden biri.

“E, bu eşek ne işe yarıyor?"

Köylü genel işlem sırasını anlatmış. Eşeğin, yolun nereden geçeceğine karar verdiğini söylemiş.

Amerikalı mühendis bu fikri çok ilginç bulmuş. Kahkalar içinde sormuş:

“Peki, eşek bulamayınca ne yapıyorsunuz?"

Köylü, hınzırca yanıtlamış:

"O zaman Amerika'dan mühendis getirtiyoruz!”

***

Nasrettin Hoca, arkadaşı Hüsnü Efendi’nın ilkokulda okuyan oğlunu okuldan almak için, Hüsnü Efendi’yle birlikte okula gitmiş. Çıkış zilinin çalmasını beklerken sınıfta Aysel Öğretmen’le, arkadaşının oğlu Murat arasında geçen konuşmaya kulak misafiri olmuş. Aysel Öğretmen, Murat’ı tahtaya kaldırıp sormuş:

“Bir ağaçta on beş kuş var; altı tanesini vurursam kaç kuş kalır?”

”Hiç kalmaz öğretmenim.” demiş Murat. Öğretmen anlamamış.

”Nasıl yani?”

”Ee, bir kuşu bile vursanız ötekiler kaçar.” Öğretmen biraz mahçup,

”Tamam da,” demiş. “Ben matematiksel olarak sordum.”

”O zaman vevap veriyorum,” demiş Murat. “Dokuz tane kalır.” Öğretmen memnun olmuş.

”Aferin. Hem matematiksel olarak cevabın doğru, hem de düşünme stilini sevdim.”

“Peki öğretmenim,” demiş. “Ben size bir soru sorabilir miyim?”

“Tabii, sor.”

“Şimdi,” diye başlamış Murat. “Üç kadın, kırmızı ışıkta karşıdan karşıya geçiyorlar, ellerinde de dondurma var. Biri dondurmayı yalıyarak, biri emerek, biri de ısırarak yiyor. Sizce bunlardan hangisi evlidir?”

Öğretmen düşünmeye başlamış. “Hangisi?... Hangisi?” diye, düşünmüş düşünmüş bulamamış. İşin içinden çıkamayacağını anlayınca,

“E, yalıyarak yiyen evlidir herhalde.” diye tahminde bulunmuş.

“Hayır, öğretmenim,” demiş Murat. “Parmağında yüzük olan evlidir; ama stilinizi sevdim.”

***

Nasrettin Hoca, Hüsnü Efendi’nin, oğlunu evlendirmesi dolayısıyla verdiği yemeğe davetliymiş. Yemekten önce iki adam sohbet ederlerken Nasrettin Hoca bir yandan arkadaşının anlattıklarını dinliyor, bir yandan da mutfakta geliniyle konuşan kaynananın söylediklerine kulak veriyormuş.

“Sen daha yenisin,” demiş kaynana. “Birbirimizin huyunu suyunu öğrenelim ki kavga etmeyelim.

“Tabii anne,” demiş gelin. “Konuşalım.”

”Bak kızım,” diye anlatmaya başlamış kaynana. “Benim üç halim vardır, bunlara dikkat edersen hiç sorun çıkmaz. Saçıma çiçek takmışsam o gün neşemin yerinde olduğunu anla. Her istediğini söyle. O gün her yola gelirim. Çiçeği kulağımın arkasına takmışsam havamda değilim demektir. Israrcı olma, bir şey isteme o gün. Eğer çiçeği yakama takmışsam sakın etrafımda dolaşma, çok sinirli olurum.”

Kaynananın lafını bitirmesinden sonra gelin almış sözü.

“Aman anneciğim,” demiş. “Hiç dert etme. Benim halim malim yoktur. Bacak bacak üstüne atarım, sigaramı yakarım, sen çiçeği nerene istersen tak, ben keyfime bakarım.”

***

Samsun’da bir banka şubesini soyan kişinin iki ay sonra aynı şubeye para yatırmaya kalkınca yakalandığını duymamış Nasrettin Hoca.

Bursa’da manavda sivri biber kalmadığını öğrenen adamın, “Bu nasıl manav!” diyerek domatesleri kurşunladığından haberi olmamış Hoca’nın.

Adapazarı’nda İnsan Hakları Ulusal Komitesi Başkanlğı’nca mahkûmlar arasında düzenlenen resim yarışmasında mansiyon kazanan delikanlı, tahliye olduğu için, ödülü evine götürüldüğünde, polisi görür görmez nasıl kaçtığını öğrenememiş.

Adana’da Kümes Hayvanları Koruma Derneği tarafından horoz dövüşleri düzenlendiğini kimse anlatmamış Hoca’ya.

Erzurum’da bir köyün sakinlerinin dört katlı apartman büyüklüğündeki kayayı, köylerine düşmesin diye halatla bağladıklarını duymamış Nasrettin Hoca.

Antalya’da iki kızıyla evden kaçan dansözün, kendilerini takip etmemesi için eşinin pantolonlarını yanında götürdüğünü öğrenememiş.

Fransa’da oynanan Türkiye – Brezilya maçında, fotoğraf makinesini sahaya fırlatan Türk’ü, polisin filmi tab ettirerek bulduğundan hiç haberi olmamış.

Radyo Televizyon Üst Kurulu’nu arayan adamın, bir ayran reklamında gol atan İnek Ayraniç’in memelerinin görünmesinden şikâyetçi olduğunu kimse söylememiş Hoca’ya.

Bunların hiçbirini bilmediği halde, gördükleri yetmiş Nasrettin Hoca’ya. “Yok,” demiş. “Benim hemşerilerimin ne gülmek ne de düşünmek için bana ihtiyaçları var. Yapıp ettiklerine dikkatle bakmaları gülmelerine de yeter, düşüncelere dalıp gitmelerine de. Bu durumda eksikliğimi hissetmeleri olanaksız. Ben en iyisi, geldiğim yere geri döneyim.”

Geldiği gibi sessizce çekip gitmiş.

Sanata yönelmek genellikle o sanat dalında yetenekli olunduğuna inanmakla başlar. Yetenekli olunup olunmadığı tümüyle konumuzun dışında. İnsan, hele çocuk yaşlarda belli bir sanat dalında yetenekli olduğuna inandırılırsa onu kanıtlamaya çalışır. İşin garibi, başarmasında ya da başarmak için bundan sonra göstereceği çabaların çoğunda, yeteneğinin rolü, sanıldığından daha azdır. Tümden yeteneksiz biri de çok yetenekli olduğuna inandırılırsa gerçekten yetenekli olandan daha başarılı; ötekinden çok daha ünlü olabilir. Sözün bu noktasında, konuya açıklık getirmek için birçok örnek ad verilebilir; ama zaten dikkatli okurun aklına o birçok ad çoktan gelmiştir. Yetenek, başlangıçtaki itici güçtür. Yeteneğin dışında, sanatçı adayının, başka pek çok şeye gereksinmesi olacaktır. Yola devam etmek için, zekâ, düş gücü, birikim, donanım, çalışkanlık, azim, hatta kimilerinde hırs boyutlarına varan bir azim ve bunlardan da fazlası gerekir.

Benim edebiyata yönelmemin sorumlusu da bende sözünü ettiğim yeteneği gören ya da gördüğünü sanan ilkokul öğretmenim olmuştur. Herhalde odur. Yıllardır aradığım halde başka sorumlu bulamıyorum. O yeteneğin peşinden giderek harcanmış bir ömrün sonlarına doğru rasgele bir noktasında durup baktığımda, söylenecek çok fazla söz olmadığını görüyorum. Böyle olması gerektiği için böyle oldu: Altı tane öykü kitabım var; yedincinin hazırlığı içindeyim. İki tane romanım var; üçüncüyü yazmayı şimdilik düşünmüyorum. Deneme, inceleme, eleştiri kitaplarım var. Bunları bana yazdıran Türkçeye karşı duyduğum sorumluluk duygum var. Bu duyguyla yazılacak, Türkçeye hizmeti önceleyen daha pek çok kitap tasarım var.

Başka biri olma hakkımı ve şansımı saklı tutarım. Her öyküde, her romanda bu şansım ve hakkım vardır ve bunu sonuna kadar kullanırım. Deneme ve eleştiri yazılarında dönüp tekrar kendim olmak zorunda kalmasam içimdeki birçok kişiyle birlikte, “ailecek” uyum içinde yaşayıp gidebiliriz. Ama düşünsel yazılar, sizi kurmacanın düş dolu dünyasından çıkarıp çıplak gerçeğin ortasına bıraktığı için, orada kendiniz olmaktan başka çareniz kalmaz.

Sanat, insana ölümlü olduğunu unutturan, yaşamı yaşanası kılan, zümrüt yeşili bir alandır. Dünyanın ne kadar kurşuni bir renk aldığını ve nasıl da kan koktuğunu gördüğü halde kendini sanatın kurtarılmış alanlarında soluklanmaktan mahrum eden kişi, havasızlıktan boğulmayı hak eder.

Sanata bakışta uluslar arasında fark olmaz. Sanatın mavi göğüyle, kar beyazıyla, çağla rengiyle tanışan kişi ve tanışmayıp kendi karanlığı içinde çırpınan kişi… Bütün fark budur; bu fark da ulus sınırlarıyla belirlenmez.

Sanat, alımlayıcısı içindir. Yapanın / yazanın / çizenin kendi keyfi için oluşturduklarını gün ışığına çıkarmasına gerek yoktur.

Dünyada sanatçıya esin vermek için bekleyen her renkten, her cinsten milyonlarca insan; kuşuyla börtü böceğiyle bir o kadar hayvan; çiçeği, dalı, ormanı, ağacı, otu, çalısı, dikeni; denizi, gölü, ırmağı ile yüzyıllardır anlatıla anlatıla tüketilememiş güzeller güzeli bir doğa varken esinini perilere bağlayanın vay haline!

Sanatçı kendi sesinin sahibi olmalıdır; kendi sesini topluma sunmalı; toplumun sesini, kendi sesini katarak gürleştirmelidir. İlle de bir kesimin sesi olacaksa çoğunluğun değil, azınlığın sesi olmalıdır. Çoğunluk nasıl olsa kendi sesini duyurur. Sanatçı, daima hakkı yenenden, zulüm görenden, ezilenden, baskı altında yaşayandan yana tavır koymalıdır. Sahip olması gereken sanatçı vicdanı başka türlü hareket etmesine zaten izin vermez. Çoğunluktan yana olanın, zulmedenin yanında yer alanın, ezenin, bastıranın dostu olanın ya vicdanı yoktur ya da sanatçı sayılmasına gerek yoktur.

Yaratmak, olmayanı ortaya koymak, var etmek; yaşamda olanı yeniden biçimlendirmek, ona kimlik ve kişilik kazandırmaktır. Her şey yaşamdan çıkar. Yaşamda var olmayanın sanatta yer alması düşünülemez. Sanatçı ressamsa rengi, biçimi; müzikçiyse sesi, tınıyı; mimarsa taşı, tuğlayı; heykeltıraşsa kili, mermeri; edebiyatçıysa sözü, sözcüğü alır, yoğurur, yeniden biçimlendirir, yeni bir varlık oluşturur. O varlık, yaratıcısından kurtulup bağımsızlaşınca sanat olur. Sanat olur ve kendi başına yaşama gücü varsa yaşar durur; yoksa dağılır, bozulur, doğanın bir parçası olur. Bir başka sanatçı onu alıp “malzeme” olarak kullanabilir yeniden.

Kişi ölümsüzlüğün peşinde koştuğu için yaratma gereği duyar. Yaratısıyla ölümü yeneceğini düşünür. Yener de. Osman Hamdi Bey’in maddi olarak zerresi kalmamıştır; ama “Kaplumbağa Terbiyecisi” hiç yaşlanmaz. Dede Efendi çoktan toprak olmuştur; ama “Yine bir gül nihal aldı bu gönlümü” dendikçe yaşamayı sürdürür. Süleymaniye durdukça Mimar Sinan yaşayacaktır. Zincirlikuyu’daki parça parça şeritlerden yapılma kadın heykeli tek başına İlhan Koman’ı ölümsüz kılmaya yeter. Reşat Nuri yaşlanmış ve ölmüştür; ama Feride, gencecik bir kız, bir “çalıkuşu” olarak, her okuyanla Anadolu’yu dolaşır durur. Yalnız yapanı, yaratanı değil, o sanatla buluşanı da yüzyıllardan aşırır, ölümsüz olanla, kalıcı olanla buluşturur sanat. Alılmayıcısını da kendisinin bir parçası yapar.

“Edebiyat hayata ne katar?”dan önce, “Edebiyatsız hayat nasıl akar?” diye mi sormalı acaba? Hani beylik bir yazı girişi vardır: İnsanlar doğar, büyür ve ölür. Hangi yaştaki öğrencilerime, hangi türde bir yazı yazdıracak olsam yazmaya böyle başlamamaları uyarısında bulunurum. Bu başlangıç tüylerimi diken diken ettiği için mi? Evet, ediyor. Ne zaman böyle başlayan bir yazı görsem o kâğıdı yırtmak, o tümceyi karalamak, o öğrenciyi bulup o kâğıdı ona yedirmek gibi çılgınca düşünceler geçiyor aklımdan. Ama yalnız bunun için değil. O tümce acımasızca doğru olduğu için. Hayatın çok kısa, çok kesin, çok kestirmeden bir özeti olduğu için. Yaşamı çok basite indirdiği için. Herkesin bildiği bir şeyi bir kez daha söyleme bayatlığı içerdiği için.

Hayat, “İnsanlar doğar, büyür ve ölür”den ibaret olmasın diye dost ediniyoruz, seviyoruz, âşık oluyoruz, evleniyoruz, çocuk sahibi oluyoruz. Sanatı bunun için icat ettik. Bunun için sinemaya tiyatroya gidiyoruz, müzik dinliyoruz, resim yapıyoruz, şiir okuyoruz. Bunun için yaşamımızı güzelleştirmeye, zenginleştirmeye çalışıyoruz.

Kaldı ki “İnsan doğar, büyür ve ölür” kadar acımasız başka gerçekler de var. Yaşam serüveninin yalnızca bir kerelik olduğu gerçeği… Bu da en az üç sözcükle yapılan o basmakalıp özet kadar, hatta ondan acı, ondan acıtıcı bir gerçek değil mi? Her insan bir kez yaşar. Bir kerelik bir şanstır yaşam. Öyleyse ne kadar renk, ne kadar tat katmayı başarabilirsek o bir kerelik şansı o kadar zevkli, o kadar keyifli hale getirebiliriz. İşte edebiyat bunun için var. Yaşıyor olmanın şansını olabildiğince iyi değerlendirmek için. Yaşamı, başka yaşamlarla, başka yaşamların yarattığı güzelliklerle zenginleştirmek için.

Ya insan ömrünün sınırlı olduğu gerçeğine ne demeli? Ne kadar uzun yaşayabiliriz? 70 yıl, 80 yıl, 100 yıl? Kaç yıl yaşarsak yaşayalım sınırlı bir zaman diliminin içine kıstırılmışlığımızın farkında olmamız gerek. O belirli zaman aralığına ne katabilirsek o bizim zenginliğimiz olacak. Ne katabiliriz? Yeni heyecanlar, yeni sevinçler; kendi yaşam süremiz içinde asla karşılaşamayacağımız insanlar, o insanları iç dünyalarına, en gizli, en özel yanlarına kadar tanıma ayrıcalığı…

Başka bir basit gerçek de şu: Ne kadar macera dolu bir hayat sürdürürsek sürdürelim kendi yaşamımızın oluşturduğu çemberin içinde kalmak zorundayız. Yaşadığımız yerden kopup başka bir yere göçsek yine ve yeniden bir yaşam çemberi kurulacak çevremizde. Karşılaştığımız, birlikte yiyip içtiğimiz, çalıştığımız kişilerden oluşan yeni bir yaşam çemberi. Bu aynı zamanda karşılaşmadığımız, birlikte çalışmadığımız, yolumuzun kesişmediği kişileri dışta bırakan bir çember. Herkesi aynı anda kucaklayamayız, değil mi? Oradan kalkıp başka bir yere mi gittik? Yine aynı şey olacak. Yolumuza çıkan kişilerden oluşan bir yaşam alanı oluşacak çevremizde kendiliğinden. Demek ki o alanın dışındaki kişilerle tanışma olanağımız yok. Madencilerle hiç karşılaşmayacağız belki de. Denizcilerle, devrimcilerle, şövalyelerle, düşeslerle, IV. Murat’la… Çalıkuşu Feride ile Zeyniler köyüne gitme olasılığımız var mı? Zeyniler köyü nerede? Kendi yaşamımızı sürdürürken küçük bir Fransız kasabasında Emma ile birlikte yaşama şansımız nedir; ya büyük, beyaz bir balina ile karşılaşma olasılığımız? Hoş, karşılaşsak, tanışsak o kişiler bize kendilerini ne kadar açarlar? Bir romanda okuduğumuz kişiler kadar yakından tanıyabilir miyiz onları? Okuduğunuz roman kahramanlarıyla aynı adı taşıyan yakınlarınızı düşünün. Tanıyor musunuz onları? Ne kadar? Benim pek kullanmadığım Feride adımın sahibi, babaannemin annesiydi. Onunla tanıştım, yaşamlarımızın bir bölümü birlikte geçti. Tanıdım mı onu? Daha doğrusu şöyle sorayım: Çalıkuşu Feride kadar tanıdım mı? Aklımda kalan, yalnızca kambur bir ihtiyar görüntüsü. Hâlâ gencecik bir kız olan, her okuyanla yeniden Anadolu yollarına düşen Feride’yi ise ruhunun derinliklerine kadar tanıyoruz. İşte bunu katar yaşama edebiyat. Her romanda, her öyküde başka bir insanı tanırsınız; o insanla birlikte yakın ve uzak çevrenizdeki pek çok kişiyi, daha da önemlisi, kendinizi, her edebiyat yapıtında biraz daha derinden, biraz daha içeriden tanırsınız.

Burada azıcık soluklanıp şu soruyu sormama izin verin lütfen. Dünyada tek başımıza olsaydık nasıl bir insan olduğumuza karar verebilir miydik? İnsan kendisini başkalarıyla karşılaştırarak tanır. Bu başkalarının içinde en önemli rol, okuduğumuz romanlardaki, öykülerdeki kişilerdir. Ne zaman sokakta biri bana saat sorsa, Sait Faik’in bir öyküsünde geçen “saat sorulabilecek insanlar”dan olduğumu düşünürüm. Herkese saat soramazsınız. Çevresine dövecek adam arar gibi bakan birine yaklaşıp, “Saatiniz kaç acaba?” demeyiz. Kişiliğimin dışa yansımasıyla ilgili bu ayrıntıya ulaşmamı, bendeki bu yönü keşfetmemi sağlayan Sait Faik’tir, daha doğrusu onun, şimdi adını anımsayamadığım öyküsü. Kendimizi başkalarında tanırız. O başkaları da kendilerini, en çok, sanat, edebiyat aracılığıyla apaçık gösterirler bize. Okuduğu romanların çoğunda kendisine rastlar insan. “Evet,” der. “Ben de böyleyim.” İnsanın kendisiyle barışması diye adlandırılan durum da genellikle insanın bu karşılaştırma süreçlerinden geçtikten sonra ulaştığı sakin limanın adıdır. Bize kendilerini tümüyle açan sanatsal yaratıların sanal kişileri olmadan kişiliğimizi bulmakta, nasıl bir insan olduğumuza karar vermekte epeyce zorlanırdık herhalde.

Akıp giden zamanın hangi diliminde yaşayacağımızı da biz seçmiyoruz. Sözgelimi benim yaşamım, 20. yüzyılın ortalarında başlayıp 21. yüzyılın ilk çeyreği içinde sona erecek. Bunu uzatma şansımın olmadığını hep biliyoruz da başka şanslarımızın olmadığı üzerinde pek fazla durmuyoruz. Oysa değiştirme şansımız da yok. Ömür dediğimiz o sınırlı süreyi başka bir zaman dilimine aktarma, yeniden başlatma; “Ben 2020 doğmak istiyorum.” deme ya da “Dünyanın bu halini pek beğenmedim; mümkünse ben 1750 ile 1820 yılları arasında yaşayayım.” deme şansımız da yok. Hani Behçet Necatigil’in, “Adı, soyadı / Açılır parantez / Doğduğu yıl, çizgi, öldüğü yıl, bitti / Kapanır parantez.” diye anlattığı ömür… Sözgelimi, Orhan Veli adının yanında gördüğümüz parantez bu: (1914 – 1950). 36 yılcık yaşamış Orhan Veli. 1960’ları bile görememiş. Herkes için böyle değil mi ömür, bu kadar kesin sınırları yok mu? O ayraç içindeki tarihlerin öncesinde ve sonrasında yokuz. Oysa bizim bulunmadığımız zamanlarda da yaşam sürüp gidiyor. Aşklar yaşanıyor, ayrılıklar, kavuşmalar, gözyaşları dökülüyor, kahkahalar atılıyor. Birileri de o yaşamlardan damıtıp yoğunlaştırdıklarını bize şiir olarak, öykü, roman olarak, deneme olarak, düşünce yazılarıyla ya da sinema, tiyatro gibi sanat ürünleriyle iletiyor. Montaigne’in bugün bile yaşamımıza ışık düşürmesi nedir yoksa? Melih Cevdet Anday’ın harika çevirisiyle, “Senelerce, senelerce evveldi / Bir deniz ülkesinde / Yaşayan bir kız vardı, bileceksiniz / İsmi Anabel Lee” diye zihnimize kazınan Edgar Allan Poe’nun güzelim dizeleri nasıl oluyor da hâlâ yaşıyor? Anna Karenina, her okuyanın gözünde, gerçekten yaşamış olanlardan daha canlı, nasıl beliriyor?

Bizden yüzlerce, binlerce yıl önce yaşayanların gezip dolaştıkları toprakların üzerinde sürdürüyoruz yaşamımızı. Ama onlarla birlikte yaşamıyoruz. Antik kentleri gezerken oralarda bizden yüzlerce, binlerce yıl önce yaşamış insanları hayal ettiğimiz olur; ama itiraf edelim hadi, o yaşamları anlatan resimler, heykeller olduğu için, o insanların aşklarını, ihtiraslarını, öfkelerini, öç almalarını anlatan tragedyalar, komedyalar okuduğumuz / izlediğimiz için hayal edebiliriz onları. O hayal için bile başkalarının yardımı gerek. O tragedyalar, komedyalar yazılmamış olsa, o insanların nasıl yaşadıklarıyla ilgili betimlemeler yapılmamış olsa belki de bizimle ne kadar ortak noktaları olduğunu, insanoğlunun yüzyıllardır aynı acılarla kıvranıp aynı olaylara güldüğünü anlamayacaktık. Belki garip yaratıklar gibi düşünecektik bizden önce yaşamış olanları. Hatta, yaşadıklarından bile kuşku duyacaktık. O eserleri yazanlar edebiyatın ölümsüzlüğünü kanıtlamanın yanında bir şey daha yapıyorlar. Kendi yaşamlarının tadını, kokusunu sunuyorlar bize. Onlar bizim yaşadığımız dünyayı bilmiyorlar, görmediler, tanımadılar; ama biz onların yazdıklarını okudukça onların dünyasına gitme şansına sahibiz.

2000’li yılların Türkiye’sinde yaşıyorsak MÖ IX. yüzyılda Homeros’un anlattığı Truva’da yaşayamayacağımız gibi basit bir gerçeği ifade etmeye çalışıyorum. 1800’lü yılların Rusya’sında, Amerika’sında da yaşayamayız, 1900’lü yılların Fransa’sında ya da 2200’lü yılların şu anda adı konmamış uzay üssünde de. Yaşamın gerçeği bu… Edebiyatın gerçeği ise başka. Edebiyat bizi yaşadığımız çağdan alır, istersek binlerce, istersek yüzlerce yıl öncesine götürür ya da yetişemeyeceğimiz, ulaşamayacağımız zamanlara ışınlar.

Yalnız zaman mı? Evet, dünya küçüldü artık; büyük bir köye döndü. Eskiden aylarca süren yolculuk süreleri şimdi saatlerle ifade ediliyor. İsterseniz birkaç saatte Avrupa’nın ya da Asya’nın herhangi bir kentinde olabilirsiniz. Olabilirsiniz de turist olarak gidersiniz oralara; yani yabancı kalırsınız. İnsanlar sizi evlerine almadıkları gibi, kalplerine de almazlar, zihinlerine hiç almazlar. Oysa oralarda geçen bir edebiyat yapıtı, size yalnız o yörenin turistik yerlerini gezdirmez. Alır sizi bir kadının zihnine konuk eder. Onun gözleriyle bakarsınız çevreye, onun yaşadıklarından damıttıkları sizin yaşamınıza eklenir. Bir yaşam daha yaşamış olursunuz. İyi yazılmış her öykü, her roman sizi başka bir yaşama çağıran bir davetiyedir. Başka türlü asla giremeyeceğiniz bir dünyanın en gizli kapılarını sizin için açan bir anahtar.

Ömrün sınırlı olduğu gerçeğini anlatmak için yukarıda Behçet Necatigil’den alıntı yaptığım da gözden kaçmamıştır umarım. Edebiyat bu işe de yarar. Becerip söyleyemediğinizi birilerinin ne kadar ustaca söylediğini gösterir, hiç aklınıza gelmeyenleri nasıl da enine boyuna düşünmüş olanlar bulunduğunu da. Üstelik onlarla tanıştırır insanı; sizin istediğiniz kadar, sizin istediğiniz zamanlarda, hem de kendi evinizde, kendi dilinizde buluşmanızı sağlar.

Pablo Neruda’nın yaşamından bir kesiti konu alan “Postacı” (Il Postino) adlı filmde, Neruda, İtalya’nın küçük bir adasında, tepedeki bir evde yaşamaktadır. Mektuplarını taşıdığı adamın dünyaca ünlü bir şair olduğunu öğrenen postacı, Neruda’nın şiirleriyle, âşık olduğu Beatrice’in kalbini kazanmayı başarır. Durumu öğrenen Neruda, şiirlerini kişisel amaçları için kullanan Postacı Mario’ya kızar. Mario, önce bocalayıp kendisini nasıl savunacağını bilemez. “Şiir…” der, duraklar. Sonra bir çırpıda ekler: “Şiir, kim yazarsa onun değildir. Kimin ihtiyacı varsa onundur.”

Şiire ihtiyacımız var mı gerçekten? Olmaz olur mu? Şiire ihtiyacı olmayan yoktur. Bu ihtiyacın farkında olmayan vardır.

Sanatın her türüne gereksinmemiz var. Sanat ve edebiyat olmasa yaşarız yaşamasına; ama yaşamımız, otun, böceğin, ineğin yaşamından farklı olmaz. İşte o zaman, “Doğdu, büyüdü ve öldü.” diye özetlenebilecek, bomboş bir yaşam olur yaşadığımız.

O soruyu bir kez daha soralım mı şimdi? Edebiyat hayata ne katar? İnsanı katar, hem de bütün boyutlarıyla, doğayı katar, geçmişi ve geleceği katar, bizi kıstırıldığımız daracık yaşamdan çıkarır, bütün dünyayla ve bütün zamanlarla kucaklaşmamızı sağlar. Oturma odamızdaki koltuktan hiç kalkmadan, uzandığımız yataktan doğrulmadan binlerce yılın birikimiyle, deneyimiyle donanma şansını sunar. Dilin gücünü, sözün büyüsünü katar. Daha ne katsın?

Moda arayıp bulmaya çalıştığınız şey değildir çoğu zaman. Tosladığınız ve dışına kaçamadığınız bir çemberdir. Bir süre karşı çıksanız bile sonunda uymak zorunda kalırsınız; sizi çepçevre kuşatır çünkü; dışında kalmanıza izin vermez. İstediğiniz kadar modaya uymamak kararlılığında olun, çarşıda pazarda moda dışı bir nesneyi bulmanız pek zordur. En pahalı mağazadakinden en ucuz pazar tezgâhındakilere varıncaya kadar her yerde moda olan o şeylerden vardır. Mızrak ucu kadar sivriltilmiş burunlu ya da incecik çelik topuklu ayakkabıların moda olduğu dönemde öyle olmayan bir çift ayakkabı bulamazsınız. Yazılı tişörtler modaysa üzerinde İngilizce yazılar bulunmayanı piyasadan kalkar. Sırtınızda, göğsünüzde taşıyarak el âleme duyurduğunuz sözlerin anlamını mı merak ediyorsunuz? Yoksa siz “demode” biri misiniz? Bu sözlerin anlamını bilmeniz gerekmez ki! Bilseniz zaten giymezsiniz.

Pazardaki köylü kadın giydiğinde “sakil” bulunan şalvar, sosyete partilerinde boy gösterince bir anda moda olabilir. Almanya’ya gönderdiğimiz işçilerin eşleri, pantolonun üstüne elbise giydikleri için, “Bizi orada rezil ediyorlar”ken, elbisenin altına pantolon giymek kimsenin bilmediği bir nedenle yayılabilir. Ortalık aniden bakımlı, hatta makyajlı erkeklerle dolabilir; çünkü “metroseksüel erkek” modası çıkmıştır. Yalnız gece kıyafeti olarak benimsenen parıltılı, pullu, işlemeli giysiler gündüzlerin modası haline gelebilir. Uzun kollu giysinin üstüne kısa kollusunu giymek ayıplanırken tişörtün üstüne askılı elbise giyenler çoğalabilir. Bluzun altından sutyen askısının, eteğin altından iç çamaşır dantelinin görünmesi görgüsüzlük sayılırken ortalık salkım saçak giyinenlerle dolabilir. Gizli bir ağız bir yerlerden emir vermiş; gizli bir el piyasayı bu emir üzerine yeniden düzenlemiş gibidir. Gizli ağzın da gizli elin de sahibi bellidir aslında; ama bize o ad “moda” olarak belletilir.

“Moda” sözcüğü, dilimize İtalyancadan girmiş. “Değişiklik gereksinmesi ya da süslenme özentisiyle toplum yaşamına giren geçici yenilik” diye tanımlanıyor. O kadar geçici ki “moda” sözcüğünün bile modası çoktan geçti. Şimdi yeni “trend”ler var; “fashion” diye sunulanlar var. Kendi modasını yaratabilecek güçte olduğuna inananlar, yeni “trend”ler sunmaya çalışırken başka birileri de modayı umursamadığını, kendine yakışanı seçtiğini söyler. Bunu söylediği yer ise genellikle moda dergileridir. Oysa kendine yakışanı seçmek, moda olduğu için piyasaya sürülen nesneler arasında bir seçim yapmak anlamına geldiği için, zaten modanın dışında gelişen bir eylem olamaz. Üstelik o uyulmadığı söylenen modaya göre biçimlenmiş bir kafa tarafından yapıldığı için, yine aynı dairede alınmış kararlardan ibarettir.

Modanın en önemli özelliği, değişkenliği olsa gerek. Değişim isteği, insanların hep aynı kalmaktan hoşlanmayan yanına seslenirken birtakım dış güçler tarafından yönlendirilir. Bu dış güçler çoğunlukla dünyayı yöneten ülkeden çıkar; ama kimi zaman beğenilen bir filmdeki oyuncunun saç modeli, müzik kanallarında sık sık boy gösteren birilerinin giyim tarzı; hatta yine bunlara ait beğeniler, yaşam biçimleri, dünya görüşleri olabilir. Ekonomik durumu belirleyen savaş, doğal afet, kıtlık gibi olgular da modayı değiştirir. Tekstil sanayiinin bunalımda olduğu zamanlarda mini eteğin yaygınlaşması, dünyanın bir yerlerinde savaş sürerken asker üniformalarına benzer giysilerin modalaşması az yaşanan olaylardan değildir. Bir yerlerden bir işaret fişeğinin patlatılması yeterlidir. Öngörülen moda, yaşamdaki yerini en kısa sürede alır.

Moda, insanın yenilenme isteğini yapay bir biçimde doyurduğu için daha köklü değişimlerin yaşanmasına bir biçimde engel de olur. Yalnız giyim kuşamla, saç başla, makyajla sınırlı değildir çünkü. Yaşam tarzını da değiştirir. Kapısında güvenlik görevlilerinin bulunduğu havuzlu sitelerde oturmak modaysa Bakkal Süleyman Amcalı, Manav Rüştü Dayılı, Komşu Hatice Teyzeli mahalle yaşamını değiştirir; bunları dizi filmlerin dış mekân atmosferi haline getirebilir. Bilgisayarlı, internetli yaşam, bir üst basamak gibi algılanmaya başlandığında herkes o basamağa çıkmaya çalışır. “Trend” İngilizce bilmeyi gerektiriyorsa basın sonuna kadar bunu destekleyip gereksinmesi olana olmayana İngilizce kitaplar dağıtmaya başlar.

Siz hâlâ analarımızın, ninelerimizin pişirdiği yemekleri yapıyorsanız çağın dışında kalmışsınız demektir. Takip etmişseniz ne âlâ; ama yakalayamamışsanız geçmiş olsun! “Hamburger - kola” ikilisinin modası çoktan geçti. Yeme - içme modaları değişti. Çinliler niye uzun yaşıyorlar? Yemeklerini çok pişirmiyorlar da ondan. Demek ki neymiş? Sizin de “wok” denen derin tavalardan edinmeniz, sebzeleri ateşte şöyle bir döndürüp yarı pişmiş, yarı çiğ olarak sofraya getirmeniz gerek. Sofra mı dedim? O eskidendi. Şimdi yemek masası düzenlemenin yeni modasını öğrenmeniz için TV’lerde yemek programları yapılıyor. Birinden birine denk gelmemiş olamazsınız. Masaya kaç kat örtü serilir. Üst üste kaç tabak konur? Bıçaklar, kaşıklar tabağın hangi yanına, hangi sırayla dizilir? O programlardan edindiğiniz bilgileri kullanın; modayı yakalayın. İşte kolay kolay edinilemeyecek bir bilgi: Bıçağın kesen yanı tabağa dönük olacak! Tersini yapmak görgüsüzlük! Çok ayıp!

Sovyetler Birliği yıkılmışsa komünist olarak kalmak artık demodedir. Filmler, diziler bile yüzme havuzlu köşklerde geçiyorsa Tuzla tersanelerinde ölen işçilerle ilgilenmek trende uymaz.

Modaya uyup roman yazmaya mı heveslendiniz? Bu alanda da bilmeniz gereken birtakım “in”ler ve “out”lar var. Diyelim maden işçilerinin zorlu yaşamıyla ilgili bir şeyler yazmayı düşünüyorsunuz. Hemen unutun. Emek, emekçi gibi kavramlardan söz eden mi kaldı? Mevlânâ - Şems aşkını yazın. Bu konunun araştırma gerektirdiğini düşünüyorsanız kendi aşklarınızdan birini anlatın. Aşk bunalımlarını, kırgınlıkları, seksi, şehveti… Şimdi moda olanlar bunlar.

Moda her yerde. Hastalıkta sağlıkta… Sizin hâlâ mideniz mi ekşiyor? Ne ayıp! Sizde kesinlikle “reflü” vardır. Bir doktora görünün, bakın nasıl doğrulayacak. Hastalıkların da modası var; olmaz mı? Son yılların en moda hastalığı “panik atak”. Siz hâlâ panik atak olmadınız mı? “Avrupa Yakası”nın Burhan Altıntop’u Nişantaşılı olmanın önkoşulu saydığı için nasıl da özenirdi panik atak olmaya, unuttunuz mu? Avrupa Yakası dedim de… Ne çok yeni moda yaratmıştı. Dizideki çıtır kız, pek çok genç kızımızın, erkeğimizin konuşmasını tümden değiştirmedi mi?

Türkçeye özen göstermek de çoktan demode olmuş tutumlar arasında. Çağı yakalamış biri gibi görünmek isteyenin en başta Türkçeyi gözden çıkarması gerek. Son modalardan biri de konuşurken ve yazarken olabildiği kadar çok İngilizce sözcük kullanmak. Nereden öğrendiğiniz, nereye kadar bildiğiniz hiç önemli değil. İngilizce kültürlü gösterir, bilgili gösterir, inanılmaz bir hızla çağı yakalatır insana. Bir kez yakaladınız mı artık İngilizcenin çekiciliğinden kurtulamazsınız.

Ya bilgisayar kullanımıyla gelen yeni dile ne demeli! Türkçe değil, İngilizce de değil; başka bir dil…

“Bu DATABESE’ler kayıt yaparken sistemi RECOVERY yapabilmek amacıyla ONLINE LOG’lar tutup daha sonra bunları ARCHIEVE LOG olarak saklarlar. ORACLE DATABASE’inin ONLINE LOGlarını inceleme gerek. Acaba sadece INSERT kayıtları mı var yoksa UPDATE ve DELETE kayıtları da mevcut mu? Sistem DATABASE’inde o aralıkta çalışan herhangi bir TRIGGER, SET edilmiş mi? O anda sistemde hangi USER’lar çalışmış ve IP numaraları neler?”

Bir de internet yazışmaları var elbette, cep telefonu mesajları… Bunlarda da modaya uyulmalı. Herkes “slm” diye yazarken “selam” diye yazmak ayıp! “Derwi$” diye yazın mesela. “Derviş” sözcüğünün içeriğiyle bu yazımın uyuşup uyuşmadığı sizin konunuz değil. “Tekbir Center” oluyorsa bu niye olmasın?

Moda yaratacak gücünüz yoksa modaya uyacaksınız. Herkes gibi olmak, sürüye katılmak hafifletir insanı; tek başınalığın yükünü üzerinden alır. Hani atalarımızın “zaman” için söyledikleri bir söz vardı ya, o söz “moda” sözcüğü dilimize girmeden önce söylendiği için öyledir. İşte bir gerçeği daha buradan açıklıyorum. O atasözümüzün aslı şöyledir: “Moda sana uymazsa sen modaya uy!”

Kırılamaz denen tabuları kırmış gibi görünüyor yeni edebiyat kitapları. Kırılmayacağı belli kimi tabuları da olduğu gibi bırakmış. Her kitabın başında Atatürk’ün fotoğrafı ile birlikte İstiklal Marşı’nın ve Atatürk’ün Gençliğe Hitabesi’nin yer alması, kırılamayacak tabulardan. Eski kitaplardaki “besmele”nin yerine geçmeye başladı bunlar. Öğrenciler arasında bir anket yapılsa açıkça görülecektir: Hiçbir öğrenci, kitapların bu ilk sayfalarını okumadığı gibi, buralarda neler yazdığının farkında değildir. ilköğretimde her sabah yinelenen “Türk’üm, doğruyum, çalışkanım” andının kimseyi çalışkan, doğru ve hatta Türk yapmaya yetmediği gibi, yinelenen marşlar, hitabeler de kimseyi Atatürkçü yapmıyor. Her kitabın başında çocuğun karşına aynı fotoğrafı, aynı sözleri çıkarmak, Atatürk’ü daha çok mu sevdirir, bir çeşit doygunluk; hatta bıkkınlık mı doğurur? Atatürk, söylediklerinin dua gibi ezberlenmesini mi isterdi; üzerinde düşünülerek kavranmasını mı? Sorulması da yanıtlanması da zor sorular bunlar. Ancak bu tabuları yıkmasını bu hükümetin Milli Eğitim Bakanlığından beklemek de en hafif tabiriyle haksızlık olur. Hatta, AKP’yi, düşmesi için açık tutulan bir kuyuya itmek yerine geçeceği bile söylenebilir.

Peki, hangi tabuları yıkıyor MEB kitapları? Edebiyat kitaplarına girmesi olanaksız sandığımız yazar ve şairlere yer veriyor. Bu yazar ve şairler arasında kimler yok ki! Pek de kullanmadığı RAN soyadını her seferinde peşine takarak da olsa Nazım Hikmet, İlhan Berk, Edip Cansever, Oğuz Atay, Sabahattin Ali, Orhan Kemal, Attila İlhan, Hilmi Yavuz, Ece Ayhan, Özdemir Asaf… Metin, Açıklamalar, Araştırmalar, Kelimeler ve yazar hakkında bilgiden oluşan sırayı hiç bozmayan eski edebiyat kitaplarındaki kuru ve sıkıcı düzene karşılık, yeni kitaplar renkli, resimli… Hazırlık, Etkinlik, Anlama Yorumlama, Ölçme Değerlendirme bölümlerine ek olarak çocuğun kendisini sorgulayacağı Öz Eleştiri Tablosu ( Elbette yine yazım konusu! Yaygın ve benimsenmiş kullanımıyla özeleştiri değil, TDK’nin önerisiyle “öz eleştiri”!). Popüler kültür öğelerinden, sözgelimi Kemal Sunal’ın fotoğraflarından yararlanma da övülecek bir özellik. Öğrencinin kendi kafasını devreye sokmasına gerek bırakmayan, “Yazar bu parçada şunları söylüyor. Siz de bu görüşe katılır mısınız?” biçimindeki sorulara yer veren eski kitaplara karşılık MEB’in kitaplarında yapılan karşılaştırmalar düşünce geliştirmeye yardımcı olacak nitelikte.

Eski şiirleri bugünkü dile çevirmeyi şiirin açıklaması sayanlara, şiir hakkında görüş oluşturmada bunun yeterli olmadığını göstermesi bakımından, eski şiirlerden sonra “Günümüz Türkçesiyle” bölümlerinin eklenmesi çok olumlu. Kitapların görsel öğelerle zenginleştirilmesi de görsel algılamaya alışık çağımız çocuğuna seslenmek için son derece uygun. Üstelik görsel malzeme olarak kullanılan, renkleri kaymış, çizgilerden taşmış, birbirine karışmış, acemice çiziktirilmiş okuma kitabı resimleri değil. Dünya resminin en ünlü tablolarıyla, çağdaş resmimizin en önemli temsilcilerinden örnekler.

Yeni edebiyat kitapları, aslında yeni değil, çünkü uygulanmış, okutulmuş kitaplar bunlar. İlk bakışta zengin bir içerikle, tabuları yıkmış, çok sesli, demokratik bir görüntüyle çıkıyor insanın karşısına. Ancak biraz daha yakından bakınca bu demokratlığın gerçekten de görüntü olduğu anlaşılıyor. Nazım Hikmet’in ders kitaplarına girmiş olmasına sevinirken fark ediyorsunuz ki iki - üç konuda bir, Nazım Hikmet’in panzehiri gibi düşünülen Necip Fazıl Kısakürek’ten uzun şiirlere yer verilmiş.

Kitapların bu yıl için yeni basımları yapılırken keşke öğretmenlere, uygulama sırasında karşılaştıkları güçlükler olup olmadığı sorulsa ve bunların düzeltilmesi yoluna gidilseymiş. Çünkü MEB’in kitapları, öğretmeni neredeyse dışlayan kitaplar. “Çalışma Kitabı” gibi düşünülmüş, öğrencinin kitapta sıra noktalar konan, boş bırakılan yerleri doldurması istenmiş. Kitabın sınıfta işlenmek üzere mi, evde çalışılsın diye mi hazırlandığı belli değil. Kimi zaman “Tahtaya yazın.” denmiş; kimi zaman, “Defterinize yazın.” Piyasada birtakım kılavuz kitaplar varsa da MEB, bu kitaplarla ilgili “Öğretmen Kitabı” hazırlatmadı. Oysa, ders kitaplarındaki “Sınıf ikiye ayrılır. Grup sözcüleri seçilir.” gibi yönlendirmelerin yer aldığı “etkinlik” bölümlerinin öğretmen kitaplarına aktarılması çok daha uygun olurdu. Öğrenciden şiirin adını tahmin etmesi istendiğinde bu adın öğretmen tarafından bilindiğini kabul etmek ne derece doğru?

Kitaplarda çok fazla örnek bulunması ilk bakışta bir zenginlik gibi görünüyor; ancak bu örneklerin tümü üzerinde durmanın olanaksızlığı, öğretmeni seçim yapma, sınırlama getirme bakımlarından zorlayacaktır. Okullarda belli bir standart olmadığı gibi, öğrenciler, hatta öğretmenler arasında da belli standartlar yok.

Öğrencinin edebiyat dersiyle ilk kez karşılaştığı 9. sınıf, temel edebiyat bilgilerinin aktarıldığı bir sınıftır. Burada, öğrenciye henüz öğrenmediği bilgilere dayalı örnekler sunmak riskli değil mi? Divan edebiyatı hakkında hiçbir şey bilmeyen öğrenciden Fuzuli’nin, Nedim’in şiirlerinden zevk almasını beklemek çok şey beklemek olmaz mı? “Tenasüp, telmih, hüsnütalil” gibi söz ve anlam sanatlarını ille de öğretmeye çalışmak için de benzer bir soru sorulabilir. Bunları şiirde bulmaya çalışmak, şiiri sevdirir mi, şiirden soğutur mu?

Edebiyat tarihi verilirken, yapıtların asıllarından örneklerle bugünkü dile çevirilerinin birlikte sunulması olumlu; ancak 11. sınıfın sonunda Milli Edebiyat dönemine henüz gelinmiş olması, çağdaş edebiyatın ne zaman verileceği sorusunu gündeme getiriyor. Yine de liselerin dört yıla çıkarıldığını hesaba katarsak 12. sınıf kitabını görmeden bu konuda bir şey söylemek yanlış olur.

“Betimleme, öykü” diye Türkçeleri olan sözcükler yerine, “tasvir, hikâye” gibi eskilerinin kullanılması, dilsel seçimin Türkçeyi fazla gözeterek yapılmadığını düşündürüyor. Kitapların görsel öğelerle zenginleştirilmiş olması, çok da albenili kılmamış onları. Tıpkı çok fazla örnek metin olmasına karşın bu metinlerin çekici olduğunun söylenemeyeceği gibi. Ayrıca öğrencinin bilgi, kültür, kavrama, algılama, benimseme, ilgilenme derecesini dikkate almak, düzeyi gözetmek konusu üzerinde de pek durulmamış. İlköğretimi yeni bitirmiş öğrenciye Ahmet Hamdi Tanpınar’ın “Huzur” romanını okutmak bile düzeyin gözetilmediği yargısını kanıtlamaya yeter.

“Batı Edebiyatı” ya da “Dünya Edebiyatı” diye ayrı bir ders yoksa -ki bildiğim kadarıyla yok- Türkiye’de lise eğitimi alan bir öğrenci, Batı ya da dünya edebiyatıyla ilgili bilgiyi nereden, nasıl edinecek? “Batı Edebiyatı” eski edebiyat kitaplarında ayrı bir bölüm olarak verilirdi. Özellikle Tanzimat ve daha sonraki edebiyat dönemleri, Fransız edebiyatının doğrudan etkisiyle oluştuğuna göre, diyelim romantizm, realizm gibi akımların bizde hangi yazarları, nasıl etkilediği anlatılmadan önce, hangi Fransız yazarlarından nasıl etkilenildiği anlatılmayacak mı?

10 sınıflar için hazırlanan edebiyat kitabında, her konu için bol örnek sunulmasına karşın; sözgelimi bir önceki “Âşık Tarzı Halk Şiiri” konusunda on (10) adet şiir varken, “Dini Tasavvufi Türk Şiiri” başlığı altında, biri “hikmet” örneği, öbür ikisi “ilahi”den alınmış, yalnızca üç adet dörtlük verilmesi, “methiye” örneği verilirken “şathiyat” örneği vermekten kaçınılması, çocukları dinsizlikten korumak için mi? Türk edebiyatını, dünyadan kopuk, kendi başına ele alırken, edebiyat kitabının arka sayfalarına haritalar koymak niçin? Edebiyat kitabında Türkiye haritası bulunmasının anlamı nedir? Ya Türk Dünyası Haritası niye var?

Pablo Picasso’nun ünlü Guernica tablosunu, hakkında hiçbir bilgi vermeden, adını bile vermeden koyup “Yukarıdaki resim ile ilgili neler düşündüğünüzü ifade ediniz.” demek, 15 yaşındaki çocuklara ressamla ve resimle dalga geçme fırsatı vermek için değilse niçin? Resme (meğer) ne kadar yetenekli olduğunu Marmaris’e çekildikten sonra resim yapmaya başlamasıyla anlayacağımız Kenan Evren bile bir zamanlar Picasso’nun resimlerine bakıp, “Hıh! Bunlar da resim mi? Ben de yaparım bunları!” dememiş miydi? Alman ordularının Guernica kasabasını bombalamasını anlatan resim hakkında “Bu resmi siz mi yaptınız?” diye soran Alman generaline Picasso’nun verdiği, resim kadar güzel, “Hayır, siz yaptınız.” yanıtı eklenemez miydi?

Guernica tablosu için, “Picasso'nun savaşa karşı duyduğu güçlü nefreti yansıtır.” gibi bir not düşmeyen zihniyet, Arif Nihat Asya’nın şiddeti kutsayan, milliyetçiliği had safhada kışkırtan “Bayrak” şiirini kitaba almakta sakınca görmüyor.

Okullarda tırmanan şiddetten bir daha söz açacak olduğunuzda, “Sana benim gözümle bakmayanın / Mezarını kazacağım / Seni selamlamadan uçan kuşun / Yuvasını bozacağım” şiirleri okuttuğunuzu aklınızdan çıkarmayın. Kuşuyla börtü böceğiyle doğayı sevmesini sağlamanız gereken 15 yaşındaki çocuklara, insan sevgisi aşılamak, savaş karşıtlığı işlemek yerine kuşların yuvasını bozmayı, insanların mezarını kazmayı öğütleyen şiirler okutursanız, toplumdaki her türlü şiddetten siz sorumlu olursunuz. Edebiyatı, insanı, doğayı, yaşamı sevdirmeye çalışmak dururken mezar kazmaya özendirmek niye?

ESKİ YAZI – YENİ YAZI

80. yılını kutladığımız halde, alışamamış olmalıyız ki Atatürk’ün, “Lâtin esasından alınan Türk alfabesi” dediği harflere biz hâlâ “Latin alfabesi” deyip duruyoruz. İşte bu harfler küreselleşme denen yeni emperyalizmin dayattığı İngilizcenin etkisiyle yabancılaşmaya ve değişmeye başladı. Günümüze gelmeden bir özet yapmak gerekirse şunlar söylenebilir.

Atatürk’ten önce de Arap alfabesinin Türkçeye dar gelmesinin sancıları çok çekilmiş. Daha 1851 tarihinde Ahmet Cevdet Paşa “Kavaid-i Osmaniye” adlı eserinde, harflerle tam gösterilemeyen bazı seslerin birbirinden ayırt edilmesi için bir yol bulunması gerektiğinden bahsetmiş. Zamanın akademisi sayılan Encümen-i Dâniş’te bu konu ele alınmış, 1854 Devlet Salnamesinde harf ıslahı sayılamayacaksa da “bazı tefrik (ayırdetme) işaretleri” koyma gereğine dikkat çekmiş. Ayıntablı Mehmed Münif Paşa, harflerin ıslah edilerek okuma-yazmanın kolaylaştırılmasını ele almış. “Mânası malum kelimelerin siyak ve sibakından (geliş ve gidiş) anlaşılmasına rağmen, mânası bilinmeyen kelimelerin hatalı okunduğunu, Latin yazısındaki gibi harflerde büyük-küçük ayırımı olmadığı için, has (özel) isimlerin diğerlerinden ayrılmasında müşkilat çekildiğini” söylemiş. Münif Paşa’nın Cemiyet-i İlmiye-yi Osmaniye’deki nutkunda bunları söylemesinden sonra Azeri Ahundzade Feth Ali, önce hazırladığı yeni tarz harfleri, daha sonra kendisinin uydurduğu Latin-Slav harflerinden alınma kırk iki harfli bir alfabeyi önermiş.

İlk gazetelerin yayımlanmasından sonra halkın büyük çoğunluğunun okuma yazma bilmediği gerçeği apaçık ortaya çıkmış olduğundan çare arayışları hız kazanmış. Londra’daki Jön-Türklerin sürgünde çıkardıkları "Hürriyet" gazetesinde Namık Kemal çocukların yıllarca okuma-yazma konusunda uğraştıkları halde, ellerine bir gazete verilse okuyamayacaklarından; yazmak bir tarafa, yazılmış tezkireyi bile sökemeyeceklerinden; hatta onların hocalarının bile pek azının bu gibi işleri becerebileceklerinden bahsetmiş. Ermeni, Rum ve Yahudi çocuklarının ise böyle olmadıklarını kabahatin bizim çocuklarda değil “tahsil usulünde” olduğunu söylemiş.

Namık Kemal, "Hâsılı demek isteriz ki, biz eşkâl-i hurufumuzun esasen tağyiri efkârında değiliz" diyerek Arap harflerinin tümden değişmesinden yana olmadığını; ama mevcut durumu aynen korumaktan yana da olmadığını belirterek, "Muhafaza-i hâl-ü hâzır efkârının düşmanlarından bulunduğumuzdan, hattımıza kaabil olacak ıslahatın icrasına samimi tarafdarız" dedikten sonra, “harf ıslahı” hakkında o zamana kadar ileri sürülen fikirleri tartışıp kendi görüşlerine geçerek: "Bizim efkârımıza gelince, madem ki elifbayı Arabca'dan almışız ve madem ki lisanımızda bu kadar Arabî kelimât mevcuttur, anın haliyle ibkasından başka çare olmadığını itiraf ile, andan sonra Türkî’de zaid olan harfleri aramak lâzım gelir.” Demiş.

Namık Kemal, Arapçadan çok fazla sözcük alınmış olduğundan bu sözcüklerin yazımı için Arap harflerini gerekli görürken Ahmet Mithat Latin harflerini yerden yere vurup Ermeni harflerini almayı önermiş. Bu konudaki tartışmalara Şinasi ve Ali Suavî gibi devrin meşhur simaları ilgi göstermiş. Bu tarihte eli kalem tutup konuyla ilgili yazı yazanlar arasında; Yenişehirli Avni Bey, Feraizcizâde Mehmed Şâkir, lûgatçı Necib Asım, Yanyalı Ali Rıza Bey, Bağdatlı Zehavizâde Cemil Bey gibi pek çok kişi sayılabilir.

Özetle Tanzimat ile meşrutiyet arasında geçen yaklaşık yetmiş yıllık zaman içinde bu konuda ortaya atılan düşünceler arasında harflerimizin okuma ve yazmadaki bazı eksiklerini tamamlamak ya da düzeltmek öneriliyordu. Bu da; harflere harekeler koyma, sesli harfler (o zamanın tabiriyle harekeler) ilave etme, harfleri munfasıl (ayrı ayrı) yazma düşünülüyordu. Diğer taraftan; Latin, Latin-Slav veya Ermeni harflerinin alınması şeklinde ortaya atılan görüşler, pek rağbet görmemişti. Bir gün Latin harflerinin kabul edilebileceği düşüncesi akla bile gelmiyordu. Çünkü Şeyhülislamlık makamı -bırakalım harf değiştirmeyi- mevcut harfleri ayrı olarak, bitiştirmeden yazmaya bile fetva vermiyordu.

Meşrutiyet döneminde ise dönemin ileri gelenlerinden Ahmet Rıza Bey 6 Ağustos 1893 tarihinde Abdülhamit'e Paris’ten bir “layiha” göndererek “ihtiyaç oldukça bazı işaret vs.nin konmasında dinî de olsa bir mahzur bulunmayacağını” söylerken İttihatçı İbrahim Temo, Latin harflerinin resmen kabul edilmesini, böylece Türk eserlerinin Avrupa'ya tanıtılacağını söyler; hatta bu yüzden adı 'Latinci'ye çıkar.

Sözün özü, Atatürk’ün Harf Devrimi’nden önce de çok arayışlar vardı. Bugün bile, “Memleket ahalisini okumaz-yazmaz duruma getirdiğini, kütüphaneleri battal ettiğini, klasik kültürle bağlantıları kopma noktasına getirdiğini” söyleyerek Atatürk’ü karalamak isteyen, Harf Devrimine karşı tavır alanlar çok. Onlara bakarsanız Arap alfabesi yerine Türk alfabesini kabul etmek bütün bir milleti geçmişinden koparmıştır. Okuduğu, yazdığı harfler bir gecede tedavülden kaldırılan insanların düşünebilme yetenekleri dumura uğramıştır. “Harf inkılabı aslında bir inkılap değil cinayetti. Üstelik insanlık tarihinde eşine az rastlanır cinayetlerdendi. Böyle bir şey, bir toplumu bir anda okur-yazar olmaktan çıkarmaktır. Bütün bir tarihe yabancılaşmaktır. Zira harf inkılabıyla o zamana kadar yazılı mirasa yabancılaşılmıştı. Aslında böyle bir şey en bağnaz sömürge yönetimlerinin bile cüret edemeyeceği bir saçmalıktır. Bir toplumu toptan kendi tarihine ve kültürel geçmişine yabancılaştırmak, ‘köksüzleştirmektir’. Artık o tarihten sonra eskiye merak saran birinin, kendi uzak-yakın tarihiyle ilgili bir şey öğrenebilmek için bir yabancı dil öğrenir gibi eski yazıyı öğrenmesi gerekiyordu.” (Fikret Başkaya Yediyüz: Osmanlı Beyliği’nden Yirmi Sekiz Şubat’a Bir Devlet Geleneğinin Anatomisi) diyenler hâlâ var. Harf Devrimi’nin, “Böylece Türkiye’de okuma-yazma bilmeyen kalmayacağı; zira Latin alfabesinin daha kolay okuma-yazmaya imkân verdiği” biçimindeki gerekçesini “şaşırtıcı” bulanlar bugün de yazıyorlar aynı şeyleri.

Oysa dört yıllık okuma yazma seferberliğinden sonra bile ülke nüfusunun yalnızca % 11’i okur - yazar olabilmişse, Harf Devrimi’nden sonra evlerde, kütüphanelerde bulunan, piyasada satılan tek bir kitap imha edilmemişken, eski yazıyla mektup yazmak, not almak yasaklanmamışken bu insanların yeni alfabeye geçildiğinde cahil kaldıklarını söylemek ne kadar doğru olabilir? Olsa olsa bir süre, yeni harflerle basılan gazeteleri okuyamamış olabilirler. Harf Devrimi, savaştan yeni çıkmış bir halkın genç nüfusuna en çabuk öğreneceği yazı dilinin öğretilmesi, doğan yeni ulusu kalkındırmak, çağdaşlaştırmak için atılmış, en yerinde, en önemli adımlardan biridir. O tarihlerde aydın kesim, başta Fransızca olmak üzere bir ya da birden çok yabancı dili biliyordu; Latin harflerine yabancı değildi. Kimse bir gecede cahil kalmamış, Arap harfleri ile yazılan kitaplar yakılmamış, ortadan kaldırılmamış, kütüphaneler işlevsiz kalmamıştır. İsteyenin eski yazı öğrenmesini, Arap harfleriyle yazılmış eserlere ulaşmasını engelleyen hiçbir yasal önlem alınmamıştır. 1928 yılında eski yazıyı okuyup yazabilen insanlar bile, eğer Arapça ve Farsçaya aşina değillerse 50 – 60 yıl önce yazılmış bir metni bile anlayamazken bu insanların 500 yıl öncesiyle bağlarının koparıldığını iddia etmek pek saçma olmaz mı? Ayrıca eğitim genellikle erkeklere verildiğinden, ardı ardına yaşanan savaşlarda bu erkeklerin şehit olmasıyla ülke, okur - yazar erkek nüfusunun büyükçe bir bölümünü yitirmiş; geriye kadınların ve çocukların oluşturduğu okuma yazma bilmeyen bir kitle kalmıştır. Kurtuluş Savaşı’ndan sonraki dönemde, belli kesimlerin dışındaki halkın okur - yazarlığından bahsedilemez. Türk Harf Devrimi, Türkçeye en uygun harf sisteminin bulunması anlamı taşır. Sekiz tane ünlüsü bulunan bir dili yüzyıllarca “elif”ten başka ünlüsü olmayan; yani tek ünlü harfi olan bir alfabeyle yazmaya çalışma ıstırabından kurtarmıştır.

Hani, öğrenilecek konunun o kadar da zor olmadığını anlatmak için eskilerin söylediği cesaret aşılayıcı bir söz vardır: “Canım, eski yazı değil ya! Öğrenirsin.” Eski yazı neden kolay öğrenilmez? Çünkü eski yazı dediğimiz alfabe, her ne kadar Arap harfleriyse de Kuran yazısı değildir. Kuran yazısında yanlış okumanın önüne geçmek için konmuş harekeler; yani, “esre, ötre” gibi işaretler günlük yazışmalarda kullanılmaz. Hatta eski yazıda uzun sesliler dışında sesli harfler pek yazılmaz. Çok bilinen sözcükler kolay tanınır, okunur; ama bilinmeyen sözcükler için aynı şey söylenemez. İlk kez karşılaşılan bir sözcüğü okumanın şifre çözmekten farkı yoktur. Bu konuda anlatılan çok öykü var. Bir tanesi, üniversitede hocam olmuş Faruk Kadri Timurtaş’la ilgili. Timurtaş’ın, Yunus Emre Divanı’nı yeni yazıya çevirirken bir dizeyi, “Terzi Necip dikmemiş donunu Muhammed’in” diye okuduğu için adının Terzi Necip kaldığı anlatılır. Öyle ya, 13. yüzyılda Yunus Emre’nin sözünü etmeye değer gördüğü bir Terzi Necip varsa bu, özel araştırma gereken bir konu olmalı. Kimdir Terzi Necip? Yunus Emre üstelik adını vererek niye ondan söz etmek gereğini duymuştur? Bir din ulusu mudur? Bir evliya mıdır? Hiçbiri değil. Terzi Necip, yalnızca bir okuma yanlışlığından ortaya çıkmış sanal bir kişi. Öyle biri yok. Terzi Necip diye birinin ortaya çıkmasına yol açan yanlışlık nereden kaynaklanmış? Timurtaş’ın “biçip” sözcüğünü “necip” diye okumasından kaynaklanmış yanlışlık. Kendi harflerimizle asla düşülmeyecek bir yanlışlık bu. Yalnız ünlüleri yazılmış iki sözcük söz konusu. Biri bcb, öteki ncb. Aradaki ünlüleri okuyanın koyması gerektiği bir yana, b ve n harfleri arasındaki ayrımı sağlayan da sadece bir nokta. Eğer alttaysa bu nokta harfin b olduğunu, üstteyse n olduğunu belirtecek.

Arap alfabesinin çok estetik olduğu, hat sanatına pek uygun olduğu söylenir; ama Türkçeye uygun olduğunu hiç kimse söyleyemez. O,ö,u,ü,v harfleri için kullanılan tek harfin "vav" olması, “kef” harfinin yerine göre g, n, k, ğ seslerinin yerine kullanılması, diyelim sekiz ayrı sesten oluşan bir sözcüğün dört harfle gösterilmesi sayılabilecek nedenler arasında. “Elif, vav, lam” harfleri yan yana olduğunda bu sözcüğün “ol” mu, “öl” mü; yoksa “evvel” mi olduğunu ancak sözün gelişinden çıkarabilirdiniz.

Namık Kemal, Arapçadan çok fazla sözcük alındığı için Arap harflerinden vazgeçilemeyeceğini söylerken kuşkusuz kendisi gibi Osmanlıcayı iyi bilenleri kastediyordu. Harf Devrimi, seçkin zümreye değil, halka yönelik olarak yapılmış bir devrimdi. Çünkü halk Namık Kemal’in bildiği o sözcükleri zaten bilmez ve kullanmazdı. Ayrıca halk yazı öğrenmekten umudunu çoktan kesmiş, kendisini “söz”e vermiş; edebiyatını söze dayalı bir edebiyat haline getirmişti. Türkülerin, manilerin, koşmaların içinde, Divan edebiyatına özenip Divan şairleri gibi yazmaya çalışan saz şairlerinin yazdıkları dışında, Türkçe olmayan pek az sözcük vardır. Öyleyse halkın Arapça için yapılmış; ama Türkçeye uymayan bu alfabeyi kullanması için hiçbir gerekçe gösterilemez. Harf Devrimi’yle insanlar binlerce yıldır konuştukları dili yazıp okumayı öğrendiler. Yalnızca seçkin bir kitlenin ayrıcalığı sayılan konuştuğu dili yazabilme becerisine kavuştular. Arap harfleri, sözcüğün başında, ortasında, sonunda farklı farklı yazıldığından tek tek öğrenildiğinde okur - yazarlığı sağlayamazken, Türk alfabesiyle harfleri öğrenmek, bulmaca çözmek zorunda kalmadan sözcüğü okumak kolaylığı sağladı. Yalnız sessiz harfleri yazılan sözcüğün aslında hangi sözcük olduğu, okurken geriye dönüp tümcenin gelişine bakma zorunluluğu yüzünden, yalnız okumayı değil, anlamayı, kavramayı da sekteye uğratan bir okuma süreciyken, Türk harfleri bu zorluğu ortadan kaldırdı. Türkçenin üç ayrı h harfine, iki s, iki n, iki z harfine niye gereksinmesi olsun? Niye Feyza yerine “fyda”, Yusuf yerine “yvsf”, Öner yerine “avnr” yazalım?

Türk harfleri, ülkemizin teknolojiye, bilim ve kültüre ulaşmasını kolaylaştırmıştır. Yalnızca ç, ş, ı, İ harflerinin İngilizcenin alfabesinde bulunmaması nedeniyle bugün bilgisayar ortamında çekilen sıkıntılar göz önüne alındığında Arap harfleriyle iletişim çağının ne kadar gerisinde kalınacağı da düşünülmesi gereken bir durumdur. Arapça işletim sistemlerinin ne derece kullanışlı olabileceğini, İngilizce programlardan kaç yıl sonra çıkarıldığını da hesaba katmak gerekir.

İnternette bulduğum, “Harf devrimini eleştiren bir insan idim.” diye başlayan bir yazıyı, bugün hâlâ Arap harflerini kullanıyor olsaydık karşılaşacağımız zorlukları göstermesi bakımından ilginç buldum. Paylaşmak istiyorum. ““Harf devrimini eleştiren bir insan idim. Arapları yakından gördükten ve onlarla uzun süre kaldıktan sonra bu fikrim çok değişti. Şöyle ki; Arap alfabesi kullanan insanlarda şu sorunları gözlemledim: Adamlar boş zamanlarında dergiler üzerindeki yazıları taklit ediyorlar. Çünkü Latin alfabesini yazmayı ve okumayı yeteri kadar iyi bilmiyorlar.

Bilgisayar dünyasına entegre olmaları felaket zor. Örneğin; herhangi bir yazı yazarken Arapça dili desteklemeyen klavyede, dertlerini anlatmaları için önlerine çok fazla engel çıkıyor. Rakamları da kullanarak, Latin harfleriyle Arapça yazıyorlar ki bu safhada gerçek rakamlarla Arapça harf yerine kullandıkları rakamlar birbirine giriyor, iş zıvanadan çıkıyor. Dahası ellerindeki dosyalardan bilgisayarın da kafası karışıyor. 'winampa çal dediğinde çalmıyor, word de aç dediğinde açmıyor. En önemlisi, çevrelerindeki dünya ile de entegre olamıyorlar. Diyelim ki bir konu tartışıyorsunuz. örneğin matematik, ya da fizik. Kullandıkları denklemler ve teoremler bile Arap harfleriyle. Yani adam ‘sin 30’ yazacağı zaman bunu bu şekilde yazamıyor. Çünkü bilmiyor. İsimleri, olayları, adları kısacası hiç bir şeyi Latin harfleri ile bilmiyor. Bütün terim, isim, tarih, formül kodlamaları Latin harfleriyle olanlarından çok farklı. Peki, şimdi düşünün, bir Arap ve bir Türk genci bir araya gelip nasıl matematik, kimya, fizik tartışacaklar? Ne yazık ki ancak Arap olan tarafın ekstra çabası ile kendini bu konuda çok iyi yetiştirmesi sayesinde olabilir.”

Mademki bilgisayar ve internet ortamına girdik orada biraz daha kalalım.

Gençlerin bu konuda ne düşündüklerini anlamak için baktığım “Ekşi Sözlük”te, adını bilemediğim bir genç şöyle diyor: “Nasıl ki kıyafet devrimiyle bir gecede herkes çıplak kalmadıysa, şapka kanunuyla herkesin basına bir anda güneş geçmediyse, ölçü birimlerinde değişiklikle bir gecede ölçüsüz mesnetsiz kalınmadıysa, cumhuriyetin ilanıyla bir anda yöneticisiz kalınmadıysa, harf devrimiyle de bir gecede cahil olunmamıştır. Bazılarımız sanki alfabe değişince insanlar konuşma, söz söyleme, tartışma kabiliyetlerini de kaybetmişler, sihirli bir el çıkıp binlerce kütüphanedeki milyonlarca kitabi "select all, change font, times new roman" komutuyla anında Latinceye çevirmiş, ülkedeki tüm insanların kafalarına odun indirip bildiklerini bir gecede unutturmuş olması gibi algılamaktadırlar. Evet devrim bir gecede olmuştur ama insanların buna geçişi elbette zamanla yavaş yavaş olmuştur. AB ülkeleri euro'ya geçince bir gecede nasıl züğürtlemedilerse, harf devrimiyle de insanlar bir anda cahilleşmemişlerdir. Aksine, geçiş süreci sonunda daha az gayretle daha kolay öğrenilecek bir alfabeye kavuşmuşlar, okuma yazma oranı hızla artmıştır.
Bir başka genç de “Japonlar alfabe değiştirmediler; ama bakın nasıl geliştiler.” diyenleri yanıtlıyor:

latin alfabesi bizim teknolojiye, bilim ve kulture olan adaptasyonumuzu saglamistir. japonlarin basarisini ise alfabelerine baglamak ahmakliktir. ben de cekik gozlerine bagliyorum o zaman, bizler de gozlerimizi cektirelim, bakin nasil gelisecegiz, calismadan, vergi kacirarak, yolsuzlukla, calismayi enayilik gorerek.

Alfabemiz yeniden değişiyor. Sessiz sedasız…

“Harf Devrimi nedir?” sorusunu yanıtlayan bir başka genç şunları söylüyor:

mustafa kemal'in türkleri arapların her$eyinden olduğu gibi alfabelerindende kurtarma ba$arısıdır. ($ahsen islamı kabul ediyoruz diye araplığı kabul etmeyi türk tarihindeki en büyük facia olarak görüyorum)
geçmi$imizde arap kültürü var ise bu geçmi$i kabul eder, derhal deği$tiririz. (zaten öyle yaptık) arap kültürünü türk kültürü gibi gösterip arap rezilliklerine ya da adetlerine $eye sarılır gibi sarılanların, "geçmi$imizi kaybettik", "avrupaya yalandık" iddiaları me$hur "din elden gidiyor" ya da "$eytan icadı" iddialarından farkı yoktur.
not: ş harfini yazabiliyorum fakat $eklini sevmiyorum.$.

“Doğu Timorlu bebek yapılan bir operasyonla 3.3 kg'lık tümörden kurtarıldı.” haberine yorum yazan biri şöyle diyor:

“bence wilms tumorudur ama keske tipinide yazsalarmis ogretici olurmus”

Türkçe harflerin sanal âlemde kullanılmaması yüzünden oluyormuş gibi görünüyor; ama tek sorun bu değil. Türkçede bulunmayan harfleri kullanma modası da var. Vildan adını Wildan diye, “Eksikiz” olduğunu sandığımız adı “exixiz” diye, “çivi” sözcüğünü “chiwi” diye yazan da var.

“Çet (chat)” denen internet yazışmalarında ünlü harflerin yazılmamasının açıklaması da konuşur gibi yazma isteğiymiş. Orada da “iiim”, “bilioum” gibi yazışma örnekleri var. Daha yaygınları elbette “nbr slm, mrb” diye kısaltmalar. Bunlar “ne haber”, “selam”, “merhaba” anlamlarına geliyormuş. Bir çeşit şifreleme sistemi. Ne çeşit denirse, tıpkı eski yazı gibi. Gençlere sorarsanız (ben sordum) böyle yazmak cep telefonu mesajlarında daha az karakter kullanıldığı için tasarruf sağlıyormuş. Oysa durum tam olarak böyle değil. Ünlüleri yazmama bir moda olarak yaygınlaşıyor. Bu modanın en bilinen örneği CMYLMZ. Cem Yılmaz da moda bu olduğu için böyle yazmış zaten. Ancak bu ünlüleri yazmama modasının eski yazıyla olan benzerliği ürkütücü. Çok yakın bir gelecekte (belki şu anda bile) yalnız bilenlerin okuyup anlayabileceği, özel bir alfabe gelişiyor. Başka bir deyişle yeni bir şifreleme sistemi. Bu sistemi bilmeyenleri yine dışta bırakacak bir uygulama. Dışta ya da öğrenmek zorunda bırakacak. Hangisini isterseniz. Ya sanal âlemdeki yazışmalara yabancı kalmayı, hâlâ bildiğiniz yazımı kullandığınız için sizinle alay edilmesini, “dinozor” diye nitelenmeyi göze alırsınız, ya da siz de “nbr”, “slm” diyenlerden olursunuz. Seçim sizin.

LACİVERT AKŞAMLAR SUSUNCA BİRDEN

Ne yalan söyleyeyim, Avni Anıl hayranı değildim ya da şöyle diyeyim: Avni Anıl, benim has bestecilerimden değildi. Dinlediğim herhangi bir radyoda, “Biraz kül biraz duman o benim işte” ya da “Bir ateşim yanarım, külüm yok, dumanım yok” gibi ateşli, küllü şarkılarından biri başlamışsa hemen başka istasyon arardım. Dahası, dört - beş yıldır Özgür Radyo’da program yaparım. Aslında bir edebiyat programıdır yaptığım; ancak soyadımdan esinle, adını “Çilingir Sofrası” koyduğum için genellikle Klasik Türk Müziği, Türk Sanat Müziği adını almış türdeki şarkılara yer veririm. Avni Anıl bestelerini özel olarak hiç seçmemişimdir orada. Bu benim sevmediğim, sevmediğim için de çalmadığım besteler, Avni Anıl’ın en bilinen, demek ki en sevilen şarkılarıdır. Giderek bu şarkılarla Avni Anıl adı örtüştü; bunları sevmediğime göre Avni Anıl’ı sevmiyorum, diye bir yargıya dönüştü. “Sevmiyorum.” demek, “Tanıyorum, biliyorum ve sevmiyorum.” demek değil midir? Ne burnu büyüklük! Avni Anıl’ı, “Bu akşam bütün meyhanelerini dolaştım İstanbul’un” şarkısından ibaret sanırsanız ve benim kadar aymazlık içindeyseniz şarkı,

“Bu akşam bütün meyhanelerini dolaştım İstanbul'un”

dediğinde, benim gibi, “Bir gecede bütün meyhaneler mi? Ne zaman olmuş bu? Şimdi gelsin de dolaşsın! Bir gecede yalnız Beyoğlu’ndaki meyhaneleri bile dolaşamaz.” diye dalga geçebilirsiniz.

“Seni aradım kadehlerdeki dudak izlerinde”

sözlerini duyduğunuzda kadehlerdeki dudak izlerine bakarak sevgilisini arayan bir âşık hayal edebilir, “Uğraşma kardeşim, çok zor bu iş! Sevgilini bulmanın başka bir yolu vardır. O yolu da bulursun, sevgilini de…” diye onu avutmaya kalkabilirsiniz.

Şarkıda,

“Canım doya doya sarhoş olmak istiyordu”

dendiğinde, “Doya doya sarhoş olmak istiyorsan, meyhane meyhane dolaşmanın âlemine ne? Otur bir meyhanede, iç.” diye akıl vermelere yeltenebilirsiniz.

Madem günah çıkarmaya soyundum, itirafları sürdüreyim. “Mihrabım” şarkısıyla da çok dalga geçtim.

Mihrabım diyerek sana yüz vurdum
Gönlümün dalında bir yuva kurdum
Yıllardan beridir yalvarıp durdum
Sevgilim demeyi öğretemedim

Sonunda hicranı öğrettin bana
Ben sana sevmeyi öğretemedim

Gönlünde sevgime yer vermedin de
Yaban güllerini hep derledin de
Ellerin ismini ezberledin de
Bir benim adımı öğretemedim

Sonunda hicranı öğrettin bana
Ben sana sevmeyi öğretemedim

“Sana yüz vurdum” denince aklımda kafasını güm güm bir yerlere çarpan adam görüntüsü oluştu. “Niye yaban güllerini derliyor? Bahçesinde gül yok muymuş, bahçesi de mi yokmuş? Gül toplamak için kırlara mı çıkmış?” soruları aklımdan geçti. “Bir ‘sevgilim’ demeyi bile öğrenememişse nasıl kafasız bir sevgilidir bu?” diye düşündüğüm oldu. “Üstelik başkalarının adlarını da öğrenemiyor besbelli ki ezberliyor. O zaman insan birinin daha adını, hadi öğrenmesin, ezberleyemez mi?” diye sorduğum da…

Ne zamana kadar sürdü bu aymazlık? Avni Anıl ölünceye kadar. Türkiye’de ölmeden önce kimsenin değeri bilinmez ya, ben de onlardanım. Değer bilmeyenlerden… Ne olacaktı ki! Sonuç olarak ben de bu toplumun bireyi değil miyim? Avni Anıl ölünce birden ne kadar yalnızlaştığımı fark ettim. Sevmemek bile bir çeşit ilgi duymakmış meğer. Sevmediğinizi sansanız bile, üstünü örttüğünüz için derinlerde kalmış bir yanınız, o kişinin beste çalışmalarını sürdürmesini, hatta sizin sevmediğiniz besteleri bile yapmaya devam etmesini istermiş.

Avni Anıl öldükten sonra eserleri listeler halinde yayımlandı. Gerçek sanatçıların değerini yaşarken değil, öldükten sonra anlayanlar grubunda yalnız olmadığımı biliyordum zaten. “Biz kimi kaybettik?” merakına düşenler, şarkıları uyudukları yerden -içimden “nisyan kuyusundan” demek geldi- birer birer çıkarıp listeler oluşturdular. O şarkılara bakınca durum değişti, duygularım değişti. Avni Anıl’ın olduğunu bilmediğim, ona ait olup olmadığını hiç araştırmadığım pek çok şarkı vardı o listelerde. Pek çoğu da benim bayıldığım şarkılardı. Vah benim cahil kafam! Bir de severim bu müziği; biraz da anlar geçinirim. Ama suçun tümü de benim değil. (Bu da topluca benimsediğimiz davranışlardandır. Suçun -hiç değilse bir bölümünü- üstünden atmak için, hemen bir mazeret icat etmek!) Avni Anıl’ın adıyla birlikte hep aynı şarkılar çalınmış yıllarca; ben de hep o şarkıları duyup durmuşum.

Kafama ilk dank eden şu oldu: Ben bu şarkıları Avni Anıl’ın oldukları için değil, çok dinlendiği için, bıkkınlık verecek kadar çok duyduğum için sevmemekteyim. Daha önce dank etmesi gereken de şuydu: Avni Anıl’ın şarkılarını değil, bu şarkıların güftelerini, Ümit Yaşar Oğuzcan, Turhan Oğuzbaş, Turgut Yarkent gibi şairlerin sözlerini eleştiriyordum aslında. Onların beğenmediğim şiirleri gibi tek söz yazabilsem yüreğim gam yemeyecek.

Kulağa / göze batan eleştirilir de hoşa giden karşısında susulur ya… Bu tutumda da yalnız değilim. Hadi bunu da itiraf edelim: Hangi alana baksanız “eleştirmek” denince, kınama, ayıplama, yerden yere vurma değil midir akla gelen? Birilerinin de “Pek güzel olmuş! İyi ki yapmış / yazmış / çizmiş / bestelemiş bu eseri!” dediğini duydunuz mu? Herkes birilerinin hata yapmasını, ayağının / dilinin sürçmesini bekler gibi değil mi toplumumuzda? Sürçsün ki haddi bildirilsin. Hata yapsın ki bütün hatalarını ortaya dökmek için beklenen fırsat ele geçsin.

Avni Anıl da yalnız benim sözleriyle dalga geçtiğim şarkıların bestecisi değildi. İlham Behlül Pektaş’ın,

“Akşamın olduğu yerde bekle diyorsun, gelmiyorsun
Çünkü seni çok sevdiğimi biliyorsun, gelmiyorsun
Mevsimler gelip geçiyor sen gülüyorsun, gelmiyorsun
Çünkü seni çok sevdiğimi biliyorsun, gelmiyorsun”

şiirini hüzzam makamında besteleyen sanatçıydı. Hikmet Şinasi Önal’ın,

“Bir başka eda, başka bir arzu ile geldin
Akşam çöküyordu, yine bir başka güzeldin
Sevdalı bakışlarla gülüp kalbimi çeldin
Akşam çöküyordu, yine bir başka güzeldin”

sözlerine acemkürdi makamında ruh kazandıran kişiydi. O kuşağın önemli bestecilerinden Rüştü Şardağ’ın sözlerini alıp hicaz makamında ölümsüz kılan isimdi:

“Rüya gibi uçan yıllar, biraz durun, durun biraz
Kaybolan günlerim için hesap sorun, sorun biraz
Güzel bir kumral uğruna küstüm esmer beyazlara
Şu akılsız garip başa şimdi vurun, vurun biraz”

Neredeyse kırk yıl once, Şahap Gürsel’in sözleriyle hüzzam makamında bestelenmiş şu şarkıya ne demeli?

”Ayrılık ümitlerin ötesinde bir şehir
Ne bir kuş, ne bir haber, ne de bir selam gelir
Çaresiz seslenişler, beyhude bekleyişler
Bir teselli yerine, hüzünlü akşam gelir”

İzmirli sevgili şair Şahin Çandır’in şiirinden yaptığı kürdilihicazkâr beste ne güzeldir. Hem yenidir, hem eskinin, bugüne taşınması gereken bütün tatlarını taşır:

Öyle dudak büküp hor gözle bakma
Bırak küçük dağlar yerinde kalsın
Çoktan unuturdum ben seni çoktan
Ah bu şarkıların gözü kör olsun

Güzelsen güzelsin yok mu benzerin?
Goncadır ilk hali bütün güllerin
Aklımda kalmazdı yüzün, ellerin
Ah bu şarkıların gözü kör olsun

Bir gülüşün var ki kaş çatar gibi
En güzel sözlerin azarlar gibi
Hiç bağlanır mıydım çocuklar gibi
Ah bu şarkıların gözü kör olsun

Sonunda tuz bastım gönül yarama
Nice dağlar koydum nice arama
Seni terkedip de gitmek var ama
Ah bu şarkıların gözü kör olsun

Üstelik yalnız besteci değildi Avni Anıl. İzmir Radyosu'nda müzik yayın şefliği yapmıştı. Devlet Türk Sanat Musikisi topluluklarının sınavlarını yapan kadroda yer almıştı. Diyarbakır, Samsun, Konya ve Bursa'da TSM korolarının kurulması çalışmalarında bulunmuştu. 1955 yılında, Akşam gazetesinde "Türk Musikisi ve Radyolarımız" diye yazılar yazmış, Münir Nurettin Selçuk, Sadettin Kaynak gibi ünlü müzisyenleri yakından tanımış, onlarla röportajlar yapmıştı. Emin Ongan ise zaten hocasıydı. Üzerinde çalıştığı müziğin bilinmesi için uğraşmış, popüler şarkıların notalarını yayımlamıştı. "Musiki ve Nota" dergisini 36 sayı ve üç cilt olarak çıkarmıştı. "Anılar ve Belgelerle Musikimiz , "Bestecilerimizden Ezgiler" adlı nota fasikülleri ve kitaplar yayımlamıştı. “Musikî Sözlüğü” adı altında dört ciltlik bir çalışmaya imza atmıştı. Televizyona “Musikimizden Portreler” adlı belgeseli, radyolara "Sazdan Söze” ve "Dizelerden Ezgi Bahçesine " gibi programları hazırlamıştı.

Şimdi onun yerini kim tutacak? Makam, usul değil, nota bile bilmeden beste yapmaya kalkanlar mı? Selahhattin İçli gitti, Yusuf Nalkesen gitti, Avni Anıl gitti. O besteciler kuşağından kim kaldı geriye? Tek Alaaddin Yavaşça. Onun uzun yaşaması için dua etmekten başka çaremiz yok mu? Türk sanat musikisi denen müzik türü Orhan Gencebay’lara, Müslüm Gürses’lere mi emanet artık; yoksa Serdar Ortaç’lara mı? Avni Anıl bir bestesi üzerinde ortalama dört ay çalışırmış; söylenen o ki Serdar Ortaç tuvalette bile beste yapmaktaymış.

İster kabul edelim ister etmeyelim Avni Anıl’la birlikte müziğimizde bir dönem kapandı, kapanıyor. Eklendiği zincirin kendisinden önceki bütün halkalarını bilen, varlığıyla Türk müziğine önemli bir zenginlik katmış; üslubu olan, tarz yaratmış büyük bir sanatçıydı Avni Anıl. Görünen gelecekte onun ayarında bir sanatçının daha gelmesi çok zor.

İlk bestelerinden biri olan “Ağla çeşmim eski lezzet kalmamış peymânede” şarkısının bu dizesini değiştirip, “Ağla gözlerim bir gelecek kalmamış musikide” desem, yaşarken değerini bilmediğim için beni affeder mi acaba?

MATEMATİKTEN ÖNCE DİL VARDI

(A+B+C) X

Bu nedir? Türkçede sözdiziminin formülü. Parantezin içindeki A, B, C tümcenin öğeleridir. Onların çarpılmak zorunda olduğu X de yüklem. Çarpmanın toplama üzerinde dağılma özeliği değil midir bu? Türkçede sözdizimi bütünüyle bu kurala göre çalışır. Ayrıca bir tümcenin sağlamlığını denetlemenin biricik yolu da budur. Yüklemin bütün öğelerle çarpıma girip girmediğine bakarız.

Şu tümceyi ele alalım:

Sevgi  okul arkadaşlarıyla parkta buluşacak.

(  A........... + B................  + C ) ......X

Bu, matematikte AX + BX + CX demek olduğu gibi, Türkçede de böyle. Hemen denetleyelim.

Sevgi buluşacak.

...A...........X

Okul arkadaşlarıyla buluşacak.

  ..........B.................... X

Parkta buluşacak.

  ..C...........X

İşlemi tersten yürütüp yukarıdaki çarpımları X parantezine aldığımızda da aynı sonuca varmaz mıyız?

Sözcüklerin görevlerinin adını bilip bilmemenin hiçbir önemi yok. Sevgi’nin özne olduğunu bilmeseniz de bu tümcenin öğesi olduğunu rahatça söyleyebilirsiniz; çünkü tümce, “Sevgi buluşacak” diye bir anlamı içermekte. Bir de “okul” sözcüğüne bakalım. “Okul”, tek başına, bizim tümcemizin bir öğesi değil. “Buluşacak” yüklemiyle çarpıma girmiyor. Bu tümcede “Okul buluşacak.” diye bir anlam yok. Yüklemle çarpıma girmeyen bir sözcük ya da söz o tümcenin öğesi olamaz.

Tümcenin uzun ya da kısa olmasıyla ilgili bir durum değil bu; sakın öyle sanılmasın. Uzun bir tümce kuralım şimdi:

“Okul arkadaşlarının hiçbiriyle aylardan beri konuşmayan Çiğdem, eski mahalleden tanıdığı, Terzi Zeliha’nın oğlu, koca kafalı Mahmut’la buluşuyormuş.”

Çok kalabalık gibi görünüyor. Öğe sayısı fazla gibi… Oysa yüklemle (X’le) çarpıma girip girmediğine göre kümelersek yalnızca üç öğeden oluşuyor bu tümce. Görelim:

Okul arkadaşlarının hiçbiriyle aylardan beri konuşmayan Çiğdem , 

   ......................................(A  + 

eski mahalleden tanıdığı, Terzi Zeliha’nın oğlu, koca kafalı Mahmut’la buluşuyormuş.

  ..................................................B ) ......................................................X

Yüklem yargıyı yüklendiği ve bütün öğelerin ortak çarpanı olduğu için en önemli öğesidir tümcenin. O kadar önemlidir ki hangi öğe ona yaklaştırılırsa önemi artar. İlk tümcede, sırlamaya göre, buluşulacak yer, “park” önem kazanmıştı; yükleme en yakın öğe o olduğu için. “Okul arkadaşları”nı daha önemli kılmak istediğimizde yapılacak iş çok basit. O öğeyi yükleme yaklaştırmak:

Sevgi parkta okul arkadaşlarıyla buluşacak.

Öznenin; yani Sevgi’nin önemini artırmak istiyorsak onu yakınlaştırırız yükleme.

Parkta okul arkadaşlarıyla Sevgi buluşacak.

Gerekli görev eklerini getirdiğinizde tümüyle anlamsız bir tümce bile kurabiliriz bu formülle. Anlamsız bir sözcük bulalım önce. “Sakul”… Yeterince anlamsız mı? Evet. Türkçenin her türlü adı eylem yapmaya elverişli, “-la, -le” ekiyle bu anlamsız sözcüğü eylem çekimine sokup yüklem yapabilir miyiz? Hiç kuşkunuz olmasın. “Sakul-la-mak” eylemi, çekimimize hazır. Artık ister “sakulladı” dersiniz, ister “sakullayacak”, ister “sakullamıştı”; canınız hangisini çekerse. İşte tümcemiz:

Sakul sakulu sakulda sakulla sakulladı.

( A..... + B..... +  C.... + Ç...... )  ...X

Anlamsız mı diyorsunuz? Olabilir; ama bir tümce!

Başka bir dilde örneği bulunmayacak bir uygulamadan da söz etmeden geçmek istemiyorum. “Buraya gel.” diye, yalnız iki öğeden, dolaylı tümleç ve yüklemden oluşan bir emir tümcesinde, bu iki öğenin yeri değiştirilerek tümcenin anlamı ağırlaştırılabilir mi? Türkçede ağırlaştırılır. “Buraya gel” ile “Gel buraya.” tümüyle aynı anlamda iki tümce değildir.

Bunun matematik açıklamasını ben yapamam. Benimki yalnızca deneme… Buraya sözcüğüne A, gel sözcüğüne B desek, biri AB iken öteki BA’dır. Farkı yaratan bu olabilir mi?

Sıfatların toplamına da bir bakmak istiyorum şimdi. Bir ad, elbette birden çok sıfat alabilir. Bu sıfatlarla adın kurduğu küme, yine tümce kümesi gibidir.

Burada da adı x kabul edip x parantezine aldık; bu adın sıfatları olan a,b,c,ç ile çarpılınca bir sıfat tamlaması, bir küme oluştu. Küme deyip duruyorum; aslında küme mantığı da Türkçede bütünüyle geçerlidir. Sözgelimi, “herkes, hepsi, tümü” gibi sözcükler, türünün bütün üyelerini kapsayan bir küme oluşturur. Bu kümenin dışında kalan küme elemanı olmaz. Nasıl ki “bütün kalemler ve bir kurşun kalem” diyemezsek, “herkes ve Emine” diyemiyorsak, çeviri yoluyla girmiş bir ifade olan “hepsi ve daha fazlası” gibi sözler de anlamsızdır Türkçede.

Sıfatlar toplanır da yargılar toplanmaz mı? Önce bileşik tümcelere, sonra da bağlı tümcelere bakmak istiyorum şimdi.

Bileşik tümcelerin kuruluşu da son derece matematikseldir. Dilbilgisi terimleri kullanmadan anlatmaya çalışıyorum; ama burada kullanmam gerekiyor. “Yatmadan önce kitap okumayı çok severim.” tümcesinde, “Yatmadan önce kitap oku-ma”, temel tümcenin; yani “severim” yükleminin belirtili nesnesi; ama kendisi aynı zamanda, belirteç tümleci, nesne ve yüklemden oluşan bir yan tümcecik. Şöyle göstermeye çalışayım:

Aşağıda da dolaylı tümleç, belirteç tümleci ve yüklemden oluşan bir temel tümce var; ama dolaylı tümlecin de bir yan tümcecik olduğunu görüyoruz. O da kendi içinde, belirteç tümleci, nesne ve yüklemden oluşmakta.

Bileşik tümcelerdeki matematiksel işleyişi anlatmaya iki örnek yeterli deyip bağlı tümcelere geçiyorum.

Aralarında anlam ilişkisi bulunan iki basit tümce uyduralım şimdi de. “Okan sinemaya gitti. Okan sinemada hastalandı.” Her defasında aynı özneyi söylemek zorunda kalmamak için, aralarında böyle anlam ilişkisi olan tümceleri ortak öğe parantezine alırız.

Bu tümceleri Okan parantezine alabiliriz. Alalım.

abc + açd = a ( bc + çd )

Okan (sinemaya gitti, sinemada hastalandı).

dediğimiz zaman bunu yapıyoruz işte.

Ortak öğe her zaman özne olmaz. Ortak öğe nesneyse bu kez onun parantezine alırız.

Kalemini (unuttu). Kalemini (almaya gitti).

  .....X ......( A )  .........X ...........( B ) 

“Kalemini” parantezine aldığımızı da gösterelim:

Kalemini (unuttu , almaya gitti).

.......X  ..... ( A .........+ B )

Ortak paranteze almak, her ortak öğe için geçerlidir. Sözgelimi yüklemler ortaksa, yüklem parantezine alırız.

(Gündüzleri okula) gidiyor. (Geceleri işe) gidiyor.

.............(  A ) .........X ..............(  B )........ X 

  (Gündüzleri okula) , (Geceleri işe) gidiyor.

  ............( A ) ..............+ ( B ) ...........X 

Yüklem değil de yalnızca yüklemdeki ekler ortaksa bile paranteze alma işlemi sürer.

(Sabahlara kadar çalışıyor)dun. (Hiç dinlenmiyor)dun.

.....................(  A )............X ...............(  B )....... X

Bu kez yalnızca “hikâye bileşik zamanı eki” ile “ikinci kişi eki” ortak. Onların parantezine alacağız:

(Sabahlara kadar çalışıyor) , (hiç dinlenmiyor)dun.

..................( A ) ......................+ ( B ).........  X 

Ortak öğe parantezine alarak bağladığım tümcelerin arasına koyduğum virgülü, tam artı işaretinin üzerine denk getirmeye çalıştığım, umarım dikkatlerden kaçmamıştır. Matematikte artı işareti (+) neyse Türkçede virgül (,) de odur. Virgül, sözcükleri de tümceleri de toplarken kullanabildiğimiz bir artı işaretidir; noktalı virgül ise yalnız tümceleri toplarken kullanılan bir artı işareti. Bu noktalama işaretleri bağlaçlık görevindeki sözcüğün yaptığını yapar. Bağlaçlık görevi nedir, diye sorulursa hemen söyleyelim. Matematikteki toplama işleminin dildeki karşılığıdır. Yani bağlaç, sözcükleri ya da tümceleri toplayan sözcüğün görev adıdır. Şu “ya da” sözü üzerinde de durmalı biraz. “Sözcükleri ya da tümceleri” demek, sözcükleri toplarsa tümceleri toplamaz demek. Sözcüklerle sözcükleri ya da tümcelerle tümceleri toplar; sözcüklerle tümceleri toplamaz. Bu, matematiğin kuralı değil mi? “Elmalarla armutlar toplanmaz.” Sözgelimi “ile” bağlacı, yalnız sözcükleri toplarken “ama” bağlacı yalnız tümceleri toplar. Ayrıca “ama”nın topladığı tümcelerde çoğu kez, bir yan olumlu (+) ise öbür yan olumsuz (-) olur. 

Hazır, artılar, eksiler koymuşken Türkçede, matematikle ortak bir başka özelliğe değinelim. Matematikte artı ile eksinin çarpımı eksi, eksi ile eksinin çarpımı artı ederdi değil mi? Türkçede de öyledir. Birkaç örnek vereceğim. İlk örnek, soru ilgeci (edat) “mı, mi”den olsun. “Mı, mi” olumsuz kesinlik anlamı taşır. Yani değeri daima eksidir. Onunla çarpıma giren yargı olumlu ise, artı ile eksinin çarpımı gerçekleşmiş olur. Sonuç: Eksidir.

Yanına gelen yargı da olumsuzsa bu kez de eksi ile eksinin çarpımı söz konusudur. Sonuç, artı olur.

“Değil” sözcüğü de olumsuz anlam taşıyan; yani eksi (-) değerde bir sözcüktür. Aynı işleyiş, onun için de geçerli. 

Böyle bir lafı daha önce duymuş değilim. > duymadım. 

  .....................................(+)  .......(-) .............(-) 

“Değil”in yanındaki eylem de olumsuzsa? O zaman da eksi (-) ile eksinin (-) çarpımı söz konusudur.

Böyle bir lafı daha önce duymamış değilim. > duydum.

  .......................................(-)  ..........(-) ...........(+)

“Ne… ne…” bağlacıyla olumsuz yüklem kullanılmayacağını duymuşsunuzdur. Neden kullanılmaz? Çünkü “Ne… ne…” bağlacının kendisi taşır olumsuzluk anlamını. Başka bir deyişle “Ne… ne…” bağlacı, “değil” sözcüğü için anlattığım etkiye sahiptir.

Ne geldi ne telefon etti > gelmedi, telefon etmedi.

  (-) (+).. (-).......  (+)............ (-)............  (-)

Türkçenin matematiksel yapısı konuşulurken bütün konulara bakmak; Türkçeyi bir baştan bir başa, matematiksel öğeleri bulmak üzere gözden geçirmek gerekir. Benimki yalnızca üstten üstten bir göz gezdirme... Üstünkörü bakınca bile Türkçenin ne kadar matematiksel bir dil olduğu kolayca anlaşılabiliyor. Bunda şaşılacak bir şey yok. Tavuk mu yumurtadan, yumurta mı tavuktan …” sorunsalına benzeyecek; ama pekâlâ sorulabilir: Dil mi matematikten çıktı; matematik mi dilden? Yanıt, tartışmaya yer vermeyecek kadar açık değil mi? Matematikten önce dil vardı.

Adını vermeye gerek yok. Hem güzelliğine, hem yeteneğine hayran olduğumuz bir genç kadın o. Üstelik pek özendiğimiz tipte bir insan. Sarışın, açık renk gözlü, uzun boylu, giydiği her şeyin yakıştığı, dal gibi ince vücutlu. Bu ülkenin sıradan insanına benzemiyor. Avrupalı ya da Amerikalı gibi. Zaten kendisiyle röportaj yapan da sorulara geçmeden önce, “çok yabancı ve uzak gibi” durduğu saptamasını yapmış. Bu, “yabancı ve uzak gibi” duran insanlara ne kadar özendiğimiz, televizyonlarımıza her bakışta görülebilir. Amerikalı zenci (Afrikalı - Amerikalı) yazar Toni Morrison’un “En Mavi Gözler” (The Bluest Eyes) adlı bir romanı vardı. Beyaz bir ailenin sarı saçlı mavi gözlü kızına bakıcılık ettiği için kendi kızına yeterli ilgiyi göstermeyen zenci bir anne anlatılırdı romanda. Kendi kızı Pecola da annesinin sevgisini ve ilgisini kazanmak için sarı saçlı, mavi gözlü olmak gerektiğini düşünür ve sarı saçlara, mavi gözlere sahip olmak için durmaksızın dualar ederdi.

Ülkemiz genel olarak zencilerden oluşmuyor; ama bize de durmaksızın sarı saçlı, mavi ya da yeşil gözlü olma hayalleri kurduruluyor. Televizyonlarımıza bakan birinin, bu ülkede yaşayanların boy bos, saç ve göz rengi gibi tipik özellikleriyle ilgili doğru izlenim edinmesi söz konusu bile olamaz. Reklamlarda, dizilerde, hele hele magazin programlarında görünen genç kadınlar (Yaşlı tiplerin “güzel” olması ve sık sık ortalarda görünmesi zaten gerekmez.) yüzde seksen, belki de doksan oranında sarışın, açık renk gözlü, uzun boylu, uzun boylu değilse bile uzun bacaklı (bu çok önemli!) olmak zorunda. Özellikle kadınların değerli ya da önemli olmalarının biricik koşulu güzel olmaları; güzelliğin koşulları ise zaten belli: Sarı saçlar ve mavi gözler…

Kendi saç baş, ten renginden hoşnut olmamanın, her ülkede örneği görülebilecek tipik bir özenme hali olduğu söylenebilir. Halkının geneli sarışın, mavi gözlülerden oluşan kuzey ülkelerinde esmerlerin pek rağbet gördüğü, koyu renk tenlilerin çoğunluğu oluşturduğu kimi ülkelerde, beyaz ten, sarı saç, mavi gözlerin gerçekleşmesi istenen bir düş haline geldiği çok bilinen, çokça dile getirilen bir özellik. Bizdeki tam böyle değil sanki. Daha çok Avrupalı ve Amerikalı olmaya özenme hali. Kendinden hoşnut olmamak, kendisiyle barışık olmamak bireysel düzlemde bir hastalık sayılabilir. Peki, ya toplumsal düzlemde? Kendisi olmaktan nefret eden / ettirilen bir toplumun ruhsal durumu normal sayılabilir mi? Kadınlar için sarı saç, mavi göz sorunsalını rahatça çözebilirsek de erkeklere çare bulmak zor görünüyor. Kara kaşlı, kara gözlü, kara bıyıklı erkeklerin kendi görünümlerinden kurtulup örneğin Bush gibi, akça pakça Amerikan erkeği görünümüne kavuşmaları (cinsiyetlerinden ödün vermeden elbette) pek mümkün görünmüyor. Kadınlar arasında hiç boya sürülmemiş saça sahip olan neredeyse kalmadı. Renkli lensler de istenen göz rengine kavuşma süresini saniyelere indirmekte. Öyleyse erkeklerimizi Türkiyeli gibi görünmekten kurtaramayacak olsak da kadınlarımızın, koşulları belirlenen güzellik standartlarına kavuşması an meselesi. Öyle gibi görünüyor; ancak tam olarak öyle değil. Açık renk gözlerle açık renk saçların gerçeğine sahip olanların havası yine de bir başka. Ayrıca, gözden kaçan bir gerçek daha var: Avrupalı - Amerikalı gibi görünmek, kendini ortalama ülke insanının üzerinde görme hakkı da kazandırıyor kişiye. Son yıllarda sıkça duyduğumuz “beyaz Türk”ün tanımına, ten renginin gerçek anlamdaki beyazlığı da giriyor mu; doğrusu bilmiyorum. Derinin rengi, olmazsa olmaz koşullardan değilse bile, “beyaz Türk” olmayı kolaylaştırıyordur.

Eğer daha önce tanışmamış olsaydım, beyaz Türklerin varlığı konusunda kuşkuya kapılabilirdim. Zaten kısa süre öncesine kadar bu lafın bir fanteziyi anlatmakta olduğundan çok emindim. Ama tanıştım. Bir televizyon programında, canlı yayındaydık. Türkçenin korunması için öngördüğüm koşulları, “Dilini sevmek, kendini sevmek, halkını sevmek…” diye sıralarken hemen yanımda oturan (meğer Beyaz Türk’müş, ne bileyim!) “Nesini seveyim bu halkın, nesini seveyim! Sokaklara tükürmesini mi, töre cinayetlerini mi, 450 lirayla geçinmesini mi? (Bu sonuncusunun da sevilmeme gerekçesi olabileceği kimin aklına gelirdi?) Nesini seveyim?” diye öyle bir patladı ki neye uğradığımı şaşırdım. Programın sonuna kadar bir daha da konuşamadım zaten. Nutkum tutuldu. Meğer beyaz Türkler, kolu kolumuza değecek kadar yakınımızdalarmış ve halk denen bu mikroplu kitleyi sevmediklerini yüksek sesle haykırmaktan geri durmazlarmış.

Sözünü ettiğim röportajda bir kapıcı ailesinde yaşananları nasıl bu kadar iyi bilebildiği sorulmuş sarışın, yeşil gözlü, çok yetenekli o genç ve güzel kadına. O da gazeteci olup da steril kalınamadığından söz etmiş. “İstanbul’da yaşıyorsan ne kadar steril kalabilirsin ki!” diye eklemiş. İşte, arka arkaya geçen bu iki “steril” sözcüğüdür bu yazının yazılmasına neden olan. Kapıcı ailesi örneğindeki gibi, halktan insanların, halkın yani, mikrop gibi görüldüğünü ele veren çok açıklayıcı bir sözcük bu “steril”. Tek sözcük olduğuna kanılmasın; tek sözcük; ama çok konuşkan. Neler neler söylemiyor ki: Böyle, kapıcı ailesi gibi halktan kişilere hiç bulaşmamak gerektiğini söylüyor sözgelimi. Ama ne yazık ki, meslek icabı, bulaşılıyor. Elit bir çevrede, elit insanlar arasında (Bu “elit” sözcüğü de röportajda geçiyor. Benim kullandığım sözcüklerden biri değil.) hiçbir tehlikeye maruz kalmadan, gönül rahatlığıyla yaşamak varken, insanın elit olmayan insanları tanıması değil, onları hayal ederek aralarında geçebilecek olaylar kurgulaması bile mikrop kapmasına yol açabilir. Dikkatli olmak gerek.

Ne zamandır halktan iğrenir oldu bu insanlar? Elit çevreler var, bir de mikrop saçan değil, mikrobun ta kendisi olan, insanı steril bırakmayan, kirleten çevreler var. Kimi televizyon görevlileri, kameraları omuzlayıp halka çeşitli konularda düşüncesini sormaya başladı mı bu çekimlerin ana haber bültenlerinde hangi başlıkla sunulduğunu da anımsatmak gerekir mi? “Bakalım sokaktaki insan bu konuda ne diyor?” Hiç yadırgamıyoruz “sokaktaki insan” lafını. “Halk”ın yeni adı, “sokaktaki insan” ya da “sokaktaki adam”. Onlar hep öyle sokaklarda dolaştıkları için mikroplu oluyorlar işte. “Elit” çevrelerden gelenlerin sokaktaki adamla iletişim kurmak istememesinde anlaşılmayacak ne var? Steril kalmak varken sokak insanlarıyla muhatap olup mikrop mu kapsınlar? Üstelik ten renkleri beyaz olmadığı gibi, çoğu sarı saçlı, renkli gözlü de değil ne yazık ki! Amerikalıya benzer bir tipleri yoksa mikroplu olma riskleri de yüksek oluyor haliyle. Büyükçe bir bölümünün asgari ücretle geçindiği dikkate alındığında bunların renkli lens alacak paraları bile bulunmayabiliyor.

Amerikalı beyaz efendilerine benzemek için çırpınan, halkından utanan, hatta mikrop kapan, kendisi olmaktan şiddetle ve ısrarla kaçanlar, kimliksiz ve kişiliksiz bir toplum yaratmaya çalışmıyorlarsa gayet anlamsız bir uğraş içindeler. Çabalarını anlamlı kılabilecek tek amaç bu olabilir: Kişiliksiz ve kimliksiz bir toplum yaratmak. Böyle bir toplumdan kendi ülkesinin kültürel değerlerini korumasını bekleyemezsiniz. Kendisi olmaktan hoşnut kalmasını, kendi değerlerine sahip çıkmasını, onları benimsemesini ve savunmasını; onurlu ve omurgalı bir duruş içinde olmasını bekleyemezsiniz. Ne beklersiniz? Eğer mavi gözler ve sarı saçlarla gelecekse sömürüye alkış tutmasını, beyaz efendilerine benzerliği arttıkça kendini mutlu huzurlu hissetmesini, itirazsız bir köle ruhuna kavuşmasını bekleyebilirsiniz. Eğer meydanı beyaz Türklere bırakmak istemiyorsak önümüzde iki yol var: Ya esmer tenin, kumral saçın, tıknaz bedenin, kara ve ela gözün anlamlı bir güzellik demek olduğuna inanıp kendimiz olmaya çalışalım; kendimizle barışıp, kendi özelliklerimize, güzelliklerimize sahip çıkalım ya da Pecola gibi sarı saçlara ve mavi gözlere sahip olmak için elbirliğiyle dua edelim.