ÇEŞİTLİ DENEME, ELEŞTİRİ, İNCELEME YAZILARI

GEÇEN GÜN ÖMÜRDENDİR - YOLCULUK YAZILARI

ÇEŞİTLİ DENEME, ELEŞTİRİ, İNCELEME YAZILARI

Kırılamaz denen tabuları kırmış gibi görünüyor yeni edebiyat kitapları. Kırılmayacağı belli kimi tabuları da olduğu gibi bırakmış. Her kitabın başında Atatürk’ün fotoğrafı ile birlikte İstiklal Marşı’nın ve Atatürk’ün Gençliğe Hitabesi’nin yer alması, kırılamayacak tabulardan. Eski kitaplardaki “besmele”nin yerine geçmeye başladı bunlar. Öğrenciler arasında bir anket yapılsa açıkça görülecektir: Hiçbir öğrenci, kitapların bu ilk sayfalarını okumadığı gibi, buralarda neler yazdığının farkında değildir. ilköğretimde her sabah yinelenen “Türk’üm, doğruyum, çalışkanım” andının kimseyi çalışkan, doğru ve hatta Türk yapmaya yetmediği gibi, yinelenen marşlar, hitabeler de kimseyi Atatürkçü yapmıyor. Her kitabın başında çocuğun karşına aynı fotoğrafı, aynı sözleri çıkarmak, Atatürk’ü daha çok mu sevdirir, bir çeşit doygunluk; hatta bıkkınlık mı doğurur? Atatürk, söylediklerinin dua gibi ezberlenmesini mi isterdi; üzerinde düşünülerek kavranmasını mı? Sorulması da yanıtlanması da zor sorular bunlar. Ancak bu tabuları yıkmasını bu hükümetin Milli Eğitim Bakanlığından beklemek de en hafif tabiriyle haksızlık olur. Hatta, AKP’yi, düşmesi için açık tutulan bir kuyuya itmek yerine geçeceği bile söylenebilir.

Peki, hangi tabuları yıkıyor MEB kitapları? Edebiyat kitaplarına girmesi olanaksız sandığımız yazar ve şairlere yer veriyor. Bu yazar ve şairler arasında kimler yok ki! Pek de kullanmadığı RAN soyadını her seferinde peşine takarak da olsa Nazım Hikmet, İlhan Berk, Edip Cansever, Oğuz Atay, Sabahattin Ali, Orhan Kemal, Attila İlhan, Hilmi Yavuz, Ece Ayhan, Özdemir Asaf… Metin, Açıklamalar, Araştırmalar, Kelimeler ve yazar hakkında bilgiden oluşan sırayı hiç bozmayan eski edebiyat kitaplarındaki kuru ve sıkıcı düzene karşılık, yeni kitaplar renkli, resimli… Hazırlık, Etkinlik, Anlama Yorumlama, Ölçme Değerlendirme bölümlerine ek olarak çocuğun kendisini sorgulayacağı Öz Eleştiri Tablosu ( Elbette yine yazım konusu! Yaygın ve benimsenmiş kullanımıyla özeleştiri değil, TDK’nin önerisiyle “öz eleştiri”!). Popüler kültür öğelerinden, sözgelimi Kemal Sunal’ın fotoğraflarından yararlanma da övülecek bir özellik. Öğrencinin kendi kafasını devreye sokmasına gerek bırakmayan, “Yazar bu parçada şunları söylüyor. Siz de bu görüşe katılır mısınız?” biçimindeki sorulara yer veren eski kitaplara karşılık MEB’in kitaplarında yapılan karşılaştırmalar düşünce geliştirmeye yardımcı olacak nitelikte.

Eski şiirleri bugünkü dile çevirmeyi şiirin açıklaması sayanlara, şiir hakkında görüş oluşturmada bunun yeterli olmadığını göstermesi bakımından, eski şiirlerden sonra “Günümüz Türkçesiyle” bölümlerinin eklenmesi çok olumlu. Kitapların görsel öğelerle zenginleştirilmesi de görsel algılamaya alışık çağımız çocuğuna seslenmek için son derece uygun. Üstelik görsel malzeme olarak kullanılan, renkleri kaymış, çizgilerden taşmış, birbirine karışmış, acemice çiziktirilmiş okuma kitabı resimleri değil. Dünya resminin en ünlü tablolarıyla, çağdaş resmimizin en önemli temsilcilerinden örnekler.

Yeni edebiyat kitapları, aslında yeni değil, çünkü uygulanmış, okutulmuş kitaplar bunlar. İlk bakışta zengin bir içerikle, tabuları yıkmış, çok sesli, demokratik bir görüntüyle çıkıyor insanın karşısına. Ancak biraz daha yakından bakınca bu demokratlığın gerçekten de görüntü olduğu anlaşılıyor. Nazım Hikmet’in ders kitaplarına girmiş olmasına sevinirken fark ediyorsunuz ki iki - üç konuda bir, Nazım Hikmet’in panzehiri gibi düşünülen Necip Fazıl Kısakürek’ten uzun şiirlere yer verilmiş.

Kitapların bu yıl için yeni basımları yapılırken keşke öğretmenlere, uygulama sırasında karşılaştıkları güçlükler olup olmadığı sorulsa ve bunların düzeltilmesi yoluna gidilseymiş. Çünkü MEB’in kitapları, öğretmeni neredeyse dışlayan kitaplar. “Çalışma Kitabı” gibi düşünülmüş, öğrencinin kitapta sıra noktalar konan, boş bırakılan yerleri doldurması istenmiş. Kitabın sınıfta işlenmek üzere mi, evde çalışılsın diye mi hazırlandığı belli değil. Kimi zaman “Tahtaya yazın.” denmiş; kimi zaman, “Defterinize yazın.” Piyasada birtakım kılavuz kitaplar varsa da MEB, bu kitaplarla ilgili “Öğretmen Kitabı” hazırlatmadı. Oysa, ders kitaplarındaki “Sınıf ikiye ayrılır. Grup sözcüleri seçilir.” gibi yönlendirmelerin yer aldığı “etkinlik” bölümlerinin öğretmen kitaplarına aktarılması çok daha uygun olurdu. Öğrenciden şiirin adını tahmin etmesi istendiğinde bu adın öğretmen tarafından bilindiğini kabul etmek ne derece doğru?

Kitaplarda çok fazla örnek bulunması ilk bakışta bir zenginlik gibi görünüyor; ancak bu örneklerin tümü üzerinde durmanın olanaksızlığı, öğretmeni seçim yapma, sınırlama getirme bakımlarından zorlayacaktır. Okullarda belli bir standart olmadığı gibi, öğrenciler, hatta öğretmenler arasında da belli standartlar yok.

Öğrencinin edebiyat dersiyle ilk kez karşılaştığı 9. sınıf, temel edebiyat bilgilerinin aktarıldığı bir sınıftır. Burada, öğrenciye henüz öğrenmediği bilgilere dayalı örnekler sunmak riskli değil mi? Divan edebiyatı hakkında hiçbir şey bilmeyen öğrenciden Fuzuli’nin, Nedim’in şiirlerinden zevk almasını beklemek çok şey beklemek olmaz mı? “Tenasüp, telmih, hüsnütalil” gibi söz ve anlam sanatlarını ille de öğretmeye çalışmak için de benzer bir soru sorulabilir. Bunları şiirde bulmaya çalışmak, şiiri sevdirir mi, şiirden soğutur mu?

Edebiyat tarihi verilirken, yapıtların asıllarından örneklerle bugünkü dile çevirilerinin birlikte sunulması olumlu; ancak 11. sınıfın sonunda Milli Edebiyat dönemine henüz gelinmiş olması, çağdaş edebiyatın ne zaman verileceği sorusunu gündeme getiriyor. Yine de liselerin dört yıla çıkarıldığını hesaba katarsak 12. sınıf kitabını görmeden bu konuda bir şey söylemek yanlış olur.

“Betimleme, öykü” diye Türkçeleri olan sözcükler yerine, “tasvir, hikâye” gibi eskilerinin kullanılması, dilsel seçimin Türkçeyi fazla gözeterek yapılmadığını düşündürüyor. Kitapların görsel öğelerle zenginleştirilmiş olması, çok da albenili kılmamış onları. Tıpkı çok fazla örnek metin olmasına karşın bu metinlerin çekici olduğunun söylenemeyeceği gibi. Ayrıca öğrencinin bilgi, kültür, kavrama, algılama, benimseme, ilgilenme derecesini dikkate almak, düzeyi gözetmek konusu üzerinde de pek durulmamış. İlköğretimi yeni bitirmiş öğrenciye Ahmet Hamdi Tanpınar’ın “Huzur” romanını okutmak bile düzeyin gözetilmediği yargısını kanıtlamaya yeter.

“Batı Edebiyatı” ya da “Dünya Edebiyatı” diye ayrı bir ders yoksa -ki bildiğim kadarıyla yok- Türkiye’de lise eğitimi alan bir öğrenci, Batı ya da dünya edebiyatıyla ilgili bilgiyi nereden, nasıl edinecek? “Batı Edebiyatı” eski edebiyat kitaplarında ayrı bir bölüm olarak verilirdi. Özellikle Tanzimat ve daha sonraki edebiyat dönemleri, Fransız edebiyatının doğrudan etkisiyle oluştuğuna göre, diyelim romantizm, realizm gibi akımların bizde hangi yazarları, nasıl etkilediği anlatılmadan önce, hangi Fransız yazarlarından nasıl etkilenildiği anlatılmayacak mı?

10 sınıflar için hazırlanan edebiyat kitabında, her konu için bol örnek sunulmasına karşın; sözgelimi bir önceki “Âşık Tarzı Halk Şiiri” konusunda on (10) adet şiir varken, “Dini Tasavvufi Türk Şiiri” başlığı altında, biri “hikmet” örneği, öbür ikisi “ilahi”den alınmış, yalnızca üç adet dörtlük verilmesi, “methiye” örneği verilirken “şathiyat” örneği vermekten kaçınılması, çocukları dinsizlikten korumak için mi? Türk edebiyatını, dünyadan kopuk, kendi başına ele alırken, edebiyat kitabının arka sayfalarına haritalar koymak niçin? Edebiyat kitabında Türkiye haritası bulunmasının anlamı nedir? Ya Türk Dünyası Haritası niye var?

Pablo Picasso’nun ünlü Guernica tablosunu, hakkında hiçbir bilgi vermeden, adını bile vermeden koyup “Yukarıdaki resim ile ilgili neler düşündüğünüzü ifade ediniz.” demek, 15 yaşındaki çocuklara ressamla ve resimle dalga geçme fırsatı vermek için değilse niçin? Resme (meğer) ne kadar yetenekli olduğunu Marmaris’e çekildikten sonra resim yapmaya başlamasıyla anlayacağımız Kenan Evren bile bir zamanlar Picasso’nun resimlerine bakıp, “Hıh! Bunlar da resim mi? Ben de yaparım bunları!” dememiş miydi? Alman ordularının Guernica kasabasını bombalamasını anlatan resim hakkında “Bu resmi siz mi yaptınız?” diye soran Alman generaline Picasso’nun verdiği, resim kadar güzel, “Hayır, siz yaptınız.” yanıtı eklenemez miydi?

Guernica tablosu için, “Picasso'nun savaşa karşı duyduğu güçlü nefreti yansıtır.” gibi bir not düşmeyen zihniyet, Arif Nihat Asya’nın şiddeti kutsayan, milliyetçiliği had safhada kışkırtan “Bayrak” şiirini kitaba almakta sakınca görmüyor.

Okullarda tırmanan şiddetten bir daha söz açacak olduğunuzda, “Sana benim gözümle bakmayanın / Mezarını kazacağım / Seni selamlamadan uçan kuşun / Yuvasını bozacağım” şiirleri okuttuğunuzu aklınızdan çıkarmayın. Kuşuyla börtü böceğiyle doğayı sevmesini sağlamanız gereken 15 yaşındaki çocuklara, insan sevgisi aşılamak, savaş karşıtlığı işlemek yerine kuşların yuvasını bozmayı, insanların mezarını kazmayı öğütleyen şiirler okutursanız, toplumdaki her türlü şiddetten siz sorumlu olursunuz. Edebiyatı, insanı, doğayı, yaşamı sevdirmeye çalışmak dururken mezar kazmaya özendirmek niye?

ESKİ YAZI – YENİ YAZI

80. yılını kutladığımız halde, alışamamış olmalıyız ki Atatürk’ün, “Lâtin esasından alınan Türk alfabesi” dediği harflere biz hâlâ “Latin alfabesi” deyip duruyoruz. İşte bu harfler küreselleşme denen yeni emperyalizmin dayattığı İngilizcenin etkisiyle yabancılaşmaya ve değişmeye başladı. Günümüze gelmeden bir özet yapmak gerekirse şunlar söylenebilir.

Atatürk’ten önce de Arap alfabesinin Türkçeye dar gelmesinin sancıları çok çekilmiş. Daha 1851 tarihinde Ahmet Cevdet Paşa “Kavaid-i Osmaniye” adlı eserinde, harflerle tam gösterilemeyen bazı seslerin birbirinden ayırt edilmesi için bir yol bulunması gerektiğinden bahsetmiş. Zamanın akademisi sayılan Encümen-i Dâniş’te bu konu ele alınmış, 1854 Devlet Salnamesinde harf ıslahı sayılamayacaksa da “bazı tefrik (ayırdetme) işaretleri” koyma gereğine dikkat çekmiş. Ayıntablı Mehmed Münif Paşa, harflerin ıslah edilerek okuma-yazmanın kolaylaştırılmasını ele almış. “Mânası malum kelimelerin siyak ve sibakından (geliş ve gidiş) anlaşılmasına rağmen, mânası bilinmeyen kelimelerin hatalı okunduğunu, Latin yazısındaki gibi harflerde büyük-küçük ayırımı olmadığı için, has (özel) isimlerin diğerlerinden ayrılmasında müşkilat çekildiğini” söylemiş. Münif Paşa’nın Cemiyet-i İlmiye-yi Osmaniye’deki nutkunda bunları söylemesinden sonra Azeri Ahundzade Feth Ali, önce hazırladığı yeni tarz harfleri, daha sonra kendisinin uydurduğu Latin-Slav harflerinden alınma kırk iki harfli bir alfabeyi önermiş.

İlk gazetelerin yayımlanmasından sonra halkın büyük çoğunluğunun okuma yazma bilmediği gerçeği apaçık ortaya çıkmış olduğundan çare arayışları hız kazanmış. Londra’daki Jön-Türklerin sürgünde çıkardıkları "Hürriyet" gazetesinde Namık Kemal çocukların yıllarca okuma-yazma konusunda uğraştıkları halde, ellerine bir gazete verilse okuyamayacaklarından; yazmak bir tarafa, yazılmış tezkireyi bile sökemeyeceklerinden; hatta onların hocalarının bile pek azının bu gibi işleri becerebileceklerinden bahsetmiş. Ermeni, Rum ve Yahudi çocuklarının ise böyle olmadıklarını kabahatin bizim çocuklarda değil “tahsil usulünde” olduğunu söylemiş.

Namık Kemal, "Hâsılı demek isteriz ki, biz eşkâl-i hurufumuzun esasen tağyiri efkârında değiliz" diyerek Arap harflerinin tümden değişmesinden yana olmadığını; ama mevcut durumu aynen korumaktan yana da olmadığını belirterek, "Muhafaza-i hâl-ü hâzır efkârının düşmanlarından bulunduğumuzdan, hattımıza kaabil olacak ıslahatın icrasına samimi tarafdarız" dedikten sonra, “harf ıslahı” hakkında o zamana kadar ileri sürülen fikirleri tartışıp kendi görüşlerine geçerek: "Bizim efkârımıza gelince, madem ki elifbayı Arabca'dan almışız ve madem ki lisanımızda bu kadar Arabî kelimât mevcuttur, anın haliyle ibkasından başka çare olmadığını itiraf ile, andan sonra Türkî’de zaid olan harfleri aramak lâzım gelir.” Demiş.

Namık Kemal, Arapçadan çok fazla sözcük alınmış olduğundan bu sözcüklerin yazımı için Arap harflerini gerekli görürken Ahmet Mithat Latin harflerini yerden yere vurup Ermeni harflerini almayı önermiş. Bu konudaki tartışmalara Şinasi ve Ali Suavî gibi devrin meşhur simaları ilgi göstermiş. Bu tarihte eli kalem tutup konuyla ilgili yazı yazanlar arasında; Yenişehirli Avni Bey, Feraizcizâde Mehmed Şâkir, lûgatçı Necib Asım, Yanyalı Ali Rıza Bey, Bağdatlı Zehavizâde Cemil Bey gibi pek çok kişi sayılabilir.

Özetle Tanzimat ile meşrutiyet arasında geçen yaklaşık yetmiş yıllık zaman içinde bu konuda ortaya atılan düşünceler arasında harflerimizin okuma ve yazmadaki bazı eksiklerini tamamlamak ya da düzeltmek öneriliyordu. Bu da; harflere harekeler koyma, sesli harfler (o zamanın tabiriyle harekeler) ilave etme, harfleri munfasıl (ayrı ayrı) yazma düşünülüyordu. Diğer taraftan; Latin, Latin-Slav veya Ermeni harflerinin alınması şeklinde ortaya atılan görüşler, pek rağbet görmemişti. Bir gün Latin harflerinin kabul edilebileceği düşüncesi akla bile gelmiyordu. Çünkü Şeyhülislamlık makamı -bırakalım harf değiştirmeyi- mevcut harfleri ayrı olarak, bitiştirmeden yazmaya bile fetva vermiyordu.

Meşrutiyet döneminde ise dönemin ileri gelenlerinden Ahmet Rıza Bey 6 Ağustos 1893 tarihinde Abdülhamit'e Paris’ten bir “layiha” göndererek “ihtiyaç oldukça bazı işaret vs.nin konmasında dinî de olsa bir mahzur bulunmayacağını” söylerken İttihatçı İbrahim Temo, Latin harflerinin resmen kabul edilmesini, böylece Türk eserlerinin Avrupa'ya tanıtılacağını söyler; hatta bu yüzden adı 'Latinci'ye çıkar.

Sözün özü, Atatürk’ün Harf Devrimi’nden önce de çok arayışlar vardı. Bugün bile, “Memleket ahalisini okumaz-yazmaz duruma getirdiğini, kütüphaneleri battal ettiğini, klasik kültürle bağlantıları kopma noktasına getirdiğini” söyleyerek Atatürk’ü karalamak isteyen, Harf Devrimine karşı tavır alanlar çok. Onlara bakarsanız Arap alfabesi yerine Türk alfabesini kabul etmek bütün bir milleti geçmişinden koparmıştır. Okuduğu, yazdığı harfler bir gecede tedavülden kaldırılan insanların düşünebilme yetenekleri dumura uğramıştır. “Harf inkılabı aslında bir inkılap değil cinayetti. Üstelik insanlık tarihinde eşine az rastlanır cinayetlerdendi. Böyle bir şey, bir toplumu bir anda okur-yazar olmaktan çıkarmaktır. Bütün bir tarihe yabancılaşmaktır. Zira harf inkılabıyla o zamana kadar yazılı mirasa yabancılaşılmıştı. Aslında böyle bir şey en bağnaz sömürge yönetimlerinin bile cüret edemeyeceği bir saçmalıktır. Bir toplumu toptan kendi tarihine ve kültürel geçmişine yabancılaştırmak, ‘köksüzleştirmektir’. Artık o tarihten sonra eskiye merak saran birinin, kendi uzak-yakın tarihiyle ilgili bir şey öğrenebilmek için bir yabancı dil öğrenir gibi eski yazıyı öğrenmesi gerekiyordu.” (Fikret Başkaya Yediyüz: Osmanlı Beyliği’nden Yirmi Sekiz Şubat’a Bir Devlet Geleneğinin Anatomisi) diyenler hâlâ var. Harf Devrimi’nin, “Böylece Türkiye’de okuma-yazma bilmeyen kalmayacağı; zira Latin alfabesinin daha kolay okuma-yazmaya imkân verdiği” biçimindeki gerekçesini “şaşırtıcı” bulanlar bugün de yazıyorlar aynı şeyleri.

Oysa dört yıllık okuma yazma seferberliğinden sonra bile ülke nüfusunun yalnızca % 11’i okur - yazar olabilmişse, Harf Devrimi’nden sonra evlerde, kütüphanelerde bulunan, piyasada satılan tek bir kitap imha edilmemişken, eski yazıyla mektup yazmak, not almak yasaklanmamışken bu insanların yeni alfabeye geçildiğinde cahil kaldıklarını söylemek ne kadar doğru olabilir? Olsa olsa bir süre, yeni harflerle basılan gazeteleri okuyamamış olabilirler. Harf Devrimi, savaştan yeni çıkmış bir halkın genç nüfusuna en çabuk öğreneceği yazı dilinin öğretilmesi, doğan yeni ulusu kalkındırmak, çağdaşlaştırmak için atılmış, en yerinde, en önemli adımlardan biridir. O tarihlerde aydın kesim, başta Fransızca olmak üzere bir ya da birden çok yabancı dili biliyordu; Latin harflerine yabancı değildi. Kimse bir gecede cahil kalmamış, Arap harfleri ile yazılan kitaplar yakılmamış, ortadan kaldırılmamış, kütüphaneler işlevsiz kalmamıştır. İsteyenin eski yazı öğrenmesini, Arap harfleriyle yazılmış eserlere ulaşmasını engelleyen hiçbir yasal önlem alınmamıştır. 1928 yılında eski yazıyı okuyup yazabilen insanlar bile, eğer Arapça ve Farsçaya aşina değillerse 50 – 60 yıl önce yazılmış bir metni bile anlayamazken bu insanların 500 yıl öncesiyle bağlarının koparıldığını iddia etmek pek saçma olmaz mı? Ayrıca eğitim genellikle erkeklere verildiğinden, ardı ardına yaşanan savaşlarda bu erkeklerin şehit olmasıyla ülke, okur - yazar erkek nüfusunun büyükçe bir bölümünü yitirmiş; geriye kadınların ve çocukların oluşturduğu okuma yazma bilmeyen bir kitle kalmıştır. Kurtuluş Savaşı’ndan sonraki dönemde, belli kesimlerin dışındaki halkın okur - yazarlığından bahsedilemez. Türk Harf Devrimi, Türkçeye en uygun harf sisteminin bulunması anlamı taşır. Sekiz tane ünlüsü bulunan bir dili yüzyıllarca “elif”ten başka ünlüsü olmayan; yani tek ünlü harfi olan bir alfabeyle yazmaya çalışma ıstırabından kurtarmıştır.

Hani, öğrenilecek konunun o kadar da zor olmadığını anlatmak için eskilerin söylediği cesaret aşılayıcı bir söz vardır: “Canım, eski yazı değil ya! Öğrenirsin.” Eski yazı neden kolay öğrenilmez? Çünkü eski yazı dediğimiz alfabe, her ne kadar Arap harfleriyse de Kuran yazısı değildir. Kuran yazısında yanlış okumanın önüne geçmek için konmuş harekeler; yani, “esre, ötre” gibi işaretler günlük yazışmalarda kullanılmaz. Hatta eski yazıda uzun sesliler dışında sesli harfler pek yazılmaz. Çok bilinen sözcükler kolay tanınır, okunur; ama bilinmeyen sözcükler için aynı şey söylenemez. İlk kez karşılaşılan bir sözcüğü okumanın şifre çözmekten farkı yoktur. Bu konuda anlatılan çok öykü var. Bir tanesi, üniversitede hocam olmuş Faruk Kadri Timurtaş’la ilgili. Timurtaş’ın, Yunus Emre Divanı’nı yeni yazıya çevirirken bir dizeyi, “Terzi Necip dikmemiş donunu Muhammed’in” diye okuduğu için adının Terzi Necip kaldığı anlatılır. Öyle ya, 13. yüzyılda Yunus Emre’nin sözünü etmeye değer gördüğü bir Terzi Necip varsa bu, özel araştırma gereken bir konu olmalı. Kimdir Terzi Necip? Yunus Emre üstelik adını vererek niye ondan söz etmek gereğini duymuştur? Bir din ulusu mudur? Bir evliya mıdır? Hiçbiri değil. Terzi Necip, yalnızca bir okuma yanlışlığından ortaya çıkmış sanal bir kişi. Öyle biri yok. Terzi Necip diye birinin ortaya çıkmasına yol açan yanlışlık nereden kaynaklanmış? Timurtaş’ın “biçip” sözcüğünü “necip” diye okumasından kaynaklanmış yanlışlık. Kendi harflerimizle asla düşülmeyecek bir yanlışlık bu. Yalnız ünlüleri yazılmış iki sözcük söz konusu. Biri bcb, öteki ncb. Aradaki ünlüleri okuyanın koyması gerektiği bir yana, b ve n harfleri arasındaki ayrımı sağlayan da sadece bir nokta. Eğer alttaysa bu nokta harfin b olduğunu, üstteyse n olduğunu belirtecek.

Arap alfabesinin çok estetik olduğu, hat sanatına pek uygun olduğu söylenir; ama Türkçeye uygun olduğunu hiç kimse söyleyemez. O,ö,u,ü,v harfleri için kullanılan tek harfin "vav" olması, “kef” harfinin yerine göre g, n, k, ğ seslerinin yerine kullanılması, diyelim sekiz ayrı sesten oluşan bir sözcüğün dört harfle gösterilmesi sayılabilecek nedenler arasında. “Elif, vav, lam” harfleri yan yana olduğunda bu sözcüğün “ol” mu, “öl” mü; yoksa “evvel” mi olduğunu ancak sözün gelişinden çıkarabilirdiniz.

Namık Kemal, Arapçadan çok fazla sözcük alındığı için Arap harflerinden vazgeçilemeyeceğini söylerken kuşkusuz kendisi gibi Osmanlıcayı iyi bilenleri kastediyordu. Harf Devrimi, seçkin zümreye değil, halka yönelik olarak yapılmış bir devrimdi. Çünkü halk Namık Kemal’in bildiği o sözcükleri zaten bilmez ve kullanmazdı. Ayrıca halk yazı öğrenmekten umudunu çoktan kesmiş, kendisini “söz”e vermiş; edebiyatını söze dayalı bir edebiyat haline getirmişti. Türkülerin, manilerin, koşmaların içinde, Divan edebiyatına özenip Divan şairleri gibi yazmaya çalışan saz şairlerinin yazdıkları dışında, Türkçe olmayan pek az sözcük vardır. Öyleyse halkın Arapça için yapılmış; ama Türkçeye uymayan bu alfabeyi kullanması için hiçbir gerekçe gösterilemez. Harf Devrimi’yle insanlar binlerce yıldır konuştukları dili yazıp okumayı öğrendiler. Yalnızca seçkin bir kitlenin ayrıcalığı sayılan konuştuğu dili yazabilme becerisine kavuştular. Arap harfleri, sözcüğün başında, ortasında, sonunda farklı farklı yazıldığından tek tek öğrenildiğinde okur - yazarlığı sağlayamazken, Türk alfabesiyle harfleri öğrenmek, bulmaca çözmek zorunda kalmadan sözcüğü okumak kolaylığı sağladı. Yalnız sessiz harfleri yazılan sözcüğün aslında hangi sözcük olduğu, okurken geriye dönüp tümcenin gelişine bakma zorunluluğu yüzünden, yalnız okumayı değil, anlamayı, kavramayı da sekteye uğratan bir okuma süreciyken, Türk harfleri bu zorluğu ortadan kaldırdı. Türkçenin üç ayrı h harfine, iki s, iki n, iki z harfine niye gereksinmesi olsun? Niye Feyza yerine “fyda”, Yusuf yerine “yvsf”, Öner yerine “avnr” yazalım?

Türk harfleri, ülkemizin teknolojiye, bilim ve kültüre ulaşmasını kolaylaştırmıştır. Yalnızca ç, ş, ı, İ harflerinin İngilizcenin alfabesinde bulunmaması nedeniyle bugün bilgisayar ortamında çekilen sıkıntılar göz önüne alındığında Arap harfleriyle iletişim çağının ne kadar gerisinde kalınacağı da düşünülmesi gereken bir durumdur. Arapça işletim sistemlerinin ne derece kullanışlı olabileceğini, İngilizce programlardan kaç yıl sonra çıkarıldığını da hesaba katmak gerekir.

İnternette bulduğum, “Harf devrimini eleştiren bir insan idim.” diye başlayan bir yazıyı, bugün hâlâ Arap harflerini kullanıyor olsaydık karşılaşacağımız zorlukları göstermesi bakımından ilginç buldum. Paylaşmak istiyorum. ““Harf devrimini eleştiren bir insan idim. Arapları yakından gördükten ve onlarla uzun süre kaldıktan sonra bu fikrim çok değişti. Şöyle ki; Arap alfabesi kullanan insanlarda şu sorunları gözlemledim: Adamlar boş zamanlarında dergiler üzerindeki yazıları taklit ediyorlar. Çünkü Latin alfabesini yazmayı ve okumayı yeteri kadar iyi bilmiyorlar.

Bilgisayar dünyasına entegre olmaları felaket zor. Örneğin; herhangi bir yazı yazarken Arapça dili desteklemeyen klavyede, dertlerini anlatmaları için önlerine çok fazla engel çıkıyor. Rakamları da kullanarak, Latin harfleriyle Arapça yazıyorlar ki bu safhada gerçek rakamlarla Arapça harf yerine kullandıkları rakamlar birbirine giriyor, iş zıvanadan çıkıyor. Dahası ellerindeki dosyalardan bilgisayarın da kafası karışıyor. 'winampa çal dediğinde çalmıyor, word de aç dediğinde açmıyor. En önemlisi, çevrelerindeki dünya ile de entegre olamıyorlar. Diyelim ki bir konu tartışıyorsunuz. örneğin matematik, ya da fizik. Kullandıkları denklemler ve teoremler bile Arap harfleriyle. Yani adam ‘sin 30’ yazacağı zaman bunu bu şekilde yazamıyor. Çünkü bilmiyor. İsimleri, olayları, adları kısacası hiç bir şeyi Latin harfleri ile bilmiyor. Bütün terim, isim, tarih, formül kodlamaları Latin harfleriyle olanlarından çok farklı. Peki, şimdi düşünün, bir Arap ve bir Türk genci bir araya gelip nasıl matematik, kimya, fizik tartışacaklar? Ne yazık ki ancak Arap olan tarafın ekstra çabası ile kendini bu konuda çok iyi yetiştirmesi sayesinde olabilir.”

Mademki bilgisayar ve internet ortamına girdik orada biraz daha kalalım.

Gençlerin bu konuda ne düşündüklerini anlamak için baktığım “Ekşi Sözlük”te, adını bilemediğim bir genç şöyle diyor: “Nasıl ki kıyafet devrimiyle bir gecede herkes çıplak kalmadıysa, şapka kanunuyla herkesin basına bir anda güneş geçmediyse, ölçü birimlerinde değişiklikle bir gecede ölçüsüz mesnetsiz kalınmadıysa, cumhuriyetin ilanıyla bir anda yöneticisiz kalınmadıysa, harf devrimiyle de bir gecede cahil olunmamıştır. Bazılarımız sanki alfabe değişince insanlar konuşma, söz söyleme, tartışma kabiliyetlerini de kaybetmişler, sihirli bir el çıkıp binlerce kütüphanedeki milyonlarca kitabi "select all, change font, times new roman" komutuyla anında Latinceye çevirmiş, ülkedeki tüm insanların kafalarına odun indirip bildiklerini bir gecede unutturmuş olması gibi algılamaktadırlar. Evet devrim bir gecede olmuştur ama insanların buna geçişi elbette zamanla yavaş yavaş olmuştur. AB ülkeleri euro'ya geçince bir gecede nasıl züğürtlemedilerse, harf devrimiyle de insanlar bir anda cahilleşmemişlerdir. Aksine, geçiş süreci sonunda daha az gayretle daha kolay öğrenilecek bir alfabeye kavuşmuşlar, okuma yazma oranı hızla artmıştır.
Bir başka genç de “Japonlar alfabe değiştirmediler; ama bakın nasıl geliştiler.” diyenleri yanıtlıyor:

latin alfabesi bizim teknolojiye, bilim ve kulture olan adaptasyonumuzu saglamistir. japonlarin basarisini ise alfabelerine baglamak ahmakliktir. ben de cekik gozlerine bagliyorum o zaman, bizler de gozlerimizi cektirelim, bakin nasil gelisecegiz, calismadan, vergi kacirarak, yolsuzlukla, calismayi enayilik gorerek.

Alfabemiz yeniden değişiyor. Sessiz sedasız…

“Harf Devrimi nedir?” sorusunu yanıtlayan bir başka genç şunları söylüyor:

mustafa kemal'in türkleri arapların her$eyinden olduğu gibi alfabelerindende kurtarma ba$arısıdır. ($ahsen islamı kabul ediyoruz diye araplığı kabul etmeyi türk tarihindeki en büyük facia olarak görüyorum)
geçmi$imizde arap kültürü var ise bu geçmi$i kabul eder, derhal deği$tiririz. (zaten öyle yaptık) arap kültürünü türk kültürü gibi gösterip arap rezilliklerine ya da adetlerine $eye sarılır gibi sarılanların, "geçmi$imizi kaybettik", "avrupaya yalandık" iddiaları me$hur "din elden gidiyor" ya da "$eytan icadı" iddialarından farkı yoktur.
not: ş harfini yazabiliyorum fakat $eklini sevmiyorum.$.

“Doğu Timorlu bebek yapılan bir operasyonla 3.3 kg'lık tümörden kurtarıldı.” haberine yorum yazan biri şöyle diyor:

“bence wilms tumorudur ama keske tipinide yazsalarmis ogretici olurmus”

Türkçe harflerin sanal âlemde kullanılmaması yüzünden oluyormuş gibi görünüyor; ama tek sorun bu değil. Türkçede bulunmayan harfleri kullanma modası da var. Vildan adını Wildan diye, “Eksikiz” olduğunu sandığımız adı “exixiz” diye, “çivi” sözcüğünü “chiwi” diye yazan da var.

“Çet (chat)” denen internet yazışmalarında ünlü harflerin yazılmamasının açıklaması da konuşur gibi yazma isteğiymiş. Orada da “iiim”, “bilioum” gibi yazışma örnekleri var. Daha yaygınları elbette “nbr slm, mrb” diye kısaltmalar. Bunlar “ne haber”, “selam”, “merhaba” anlamlarına geliyormuş. Bir çeşit şifreleme sistemi. Ne çeşit denirse, tıpkı eski yazı gibi. Gençlere sorarsanız (ben sordum) böyle yazmak cep telefonu mesajlarında daha az karakter kullanıldığı için tasarruf sağlıyormuş. Oysa durum tam olarak böyle değil. Ünlüleri yazmama bir moda olarak yaygınlaşıyor. Bu modanın en bilinen örneği CMYLMZ. Cem Yılmaz da moda bu olduğu için böyle yazmış zaten. Ancak bu ünlüleri yazmama modasının eski yazıyla olan benzerliği ürkütücü. Çok yakın bir gelecekte (belki şu anda bile) yalnız bilenlerin okuyup anlayabileceği, özel bir alfabe gelişiyor. Başka bir deyişle yeni bir şifreleme sistemi. Bu sistemi bilmeyenleri yine dışta bırakacak bir uygulama. Dışta ya da öğrenmek zorunda bırakacak. Hangisini isterseniz. Ya sanal âlemdeki yazışmalara yabancı kalmayı, hâlâ bildiğiniz yazımı kullandığınız için sizinle alay edilmesini, “dinozor” diye nitelenmeyi göze alırsınız, ya da siz de “nbr”, “slm” diyenlerden olursunuz. Seçim sizin.

LACİVERT AKŞAMLAR SUSUNCA BİRDEN

Ne yalan söyleyeyim, Avni Anıl hayranı değildim ya da şöyle diyeyim: Avni Anıl, benim has bestecilerimden değildi. Dinlediğim herhangi bir radyoda, “Biraz kül biraz duman o benim işte” ya da “Bir ateşim yanarım, külüm yok, dumanım yok” gibi ateşli, küllü şarkılarından biri başlamışsa hemen başka istasyon arardım. Dahası, dört - beş yıldır Özgür Radyo’da program yaparım. Aslında bir edebiyat programıdır yaptığım; ancak soyadımdan esinle, adını “Çilingir Sofrası” koyduğum için genellikle Klasik Türk Müziği, Türk Sanat Müziği adını almış türdeki şarkılara yer veririm. Avni Anıl bestelerini özel olarak hiç seçmemişimdir orada. Bu benim sevmediğim, sevmediğim için de çalmadığım besteler, Avni Anıl’ın en bilinen, demek ki en sevilen şarkılarıdır. Giderek bu şarkılarla Avni Anıl adı örtüştü; bunları sevmediğime göre Avni Anıl’ı sevmiyorum, diye bir yargıya dönüştü. “Sevmiyorum.” demek, “Tanıyorum, biliyorum ve sevmiyorum.” demek değil midir? Ne burnu büyüklük! Avni Anıl’ı, “Bu akşam bütün meyhanelerini dolaştım İstanbul’un” şarkısından ibaret sanırsanız ve benim kadar aymazlık içindeyseniz şarkı,

“Bu akşam bütün meyhanelerini dolaştım İstanbul'un”

dediğinde, benim gibi, “Bir gecede bütün meyhaneler mi? Ne zaman olmuş bu? Şimdi gelsin de dolaşsın! Bir gecede yalnız Beyoğlu’ndaki meyhaneleri bile dolaşamaz.” diye dalga geçebilirsiniz.

“Seni aradım kadehlerdeki dudak izlerinde”

sözlerini duyduğunuzda kadehlerdeki dudak izlerine bakarak sevgilisini arayan bir âşık hayal edebilir, “Uğraşma kardeşim, çok zor bu iş! Sevgilini bulmanın başka bir yolu vardır. O yolu da bulursun, sevgilini de…” diye onu avutmaya kalkabilirsiniz.

Şarkıda,

“Canım doya doya sarhoş olmak istiyordu”

dendiğinde, “Doya doya sarhoş olmak istiyorsan, meyhane meyhane dolaşmanın âlemine ne? Otur bir meyhanede, iç.” diye akıl vermelere yeltenebilirsiniz.

Madem günah çıkarmaya soyundum, itirafları sürdüreyim. “Mihrabım” şarkısıyla da çok dalga geçtim.

Mihrabım diyerek sana yüz vurdum
Gönlümün dalında bir yuva kurdum
Yıllardan beridir yalvarıp durdum
Sevgilim demeyi öğretemedim

Sonunda hicranı öğrettin bana
Ben sana sevmeyi öğretemedim

Gönlünde sevgime yer vermedin de
Yaban güllerini hep derledin de
Ellerin ismini ezberledin de
Bir benim adımı öğretemedim

Sonunda hicranı öğrettin bana
Ben sana sevmeyi öğretemedim

“Sana yüz vurdum” denince aklımda kafasını güm güm bir yerlere çarpan adam görüntüsü oluştu. “Niye yaban güllerini derliyor? Bahçesinde gül yok muymuş, bahçesi de mi yokmuş? Gül toplamak için kırlara mı çıkmış?” soruları aklımdan geçti. “Bir ‘sevgilim’ demeyi bile öğrenememişse nasıl kafasız bir sevgilidir bu?” diye düşündüğüm oldu. “Üstelik başkalarının adlarını da öğrenemiyor besbelli ki ezberliyor. O zaman insan birinin daha adını, hadi öğrenmesin, ezberleyemez mi?” diye sorduğum da…

Ne zamana kadar sürdü bu aymazlık? Avni Anıl ölünceye kadar. Türkiye’de ölmeden önce kimsenin değeri bilinmez ya, ben de onlardanım. Değer bilmeyenlerden… Ne olacaktı ki! Sonuç olarak ben de bu toplumun bireyi değil miyim? Avni Anıl ölünce birden ne kadar yalnızlaştığımı fark ettim. Sevmemek bile bir çeşit ilgi duymakmış meğer. Sevmediğinizi sansanız bile, üstünü örttüğünüz için derinlerde kalmış bir yanınız, o kişinin beste çalışmalarını sürdürmesini, hatta sizin sevmediğiniz besteleri bile yapmaya devam etmesini istermiş.

Avni Anıl öldükten sonra eserleri listeler halinde yayımlandı. Gerçek sanatçıların değerini yaşarken değil, öldükten sonra anlayanlar grubunda yalnız olmadığımı biliyordum zaten. “Biz kimi kaybettik?” merakına düşenler, şarkıları uyudukları yerden -içimden “nisyan kuyusundan” demek geldi- birer birer çıkarıp listeler oluşturdular. O şarkılara bakınca durum değişti, duygularım değişti. Avni Anıl’ın olduğunu bilmediğim, ona ait olup olmadığını hiç araştırmadığım pek çok şarkı vardı o listelerde. Pek çoğu da benim bayıldığım şarkılardı. Vah benim cahil kafam! Bir de severim bu müziği; biraz da anlar geçinirim. Ama suçun tümü de benim değil. (Bu da topluca benimsediğimiz davranışlardandır. Suçun -hiç değilse bir bölümünü- üstünden atmak için, hemen bir mazeret icat etmek!) Avni Anıl’ın adıyla birlikte hep aynı şarkılar çalınmış yıllarca; ben de hep o şarkıları duyup durmuşum.

Kafama ilk dank eden şu oldu: Ben bu şarkıları Avni Anıl’ın oldukları için değil, çok dinlendiği için, bıkkınlık verecek kadar çok duyduğum için sevmemekteyim. Daha önce dank etmesi gereken de şuydu: Avni Anıl’ın şarkılarını değil, bu şarkıların güftelerini, Ümit Yaşar Oğuzcan, Turhan Oğuzbaş, Turgut Yarkent gibi şairlerin sözlerini eleştiriyordum aslında. Onların beğenmediğim şiirleri gibi tek söz yazabilsem yüreğim gam yemeyecek.

Kulağa / göze batan eleştirilir de hoşa giden karşısında susulur ya… Bu tutumda da yalnız değilim. Hadi bunu da itiraf edelim: Hangi alana baksanız “eleştirmek” denince, kınama, ayıplama, yerden yere vurma değil midir akla gelen? Birilerinin de “Pek güzel olmuş! İyi ki yapmış / yazmış / çizmiş / bestelemiş bu eseri!” dediğini duydunuz mu? Herkes birilerinin hata yapmasını, ayağının / dilinin sürçmesini bekler gibi değil mi toplumumuzda? Sürçsün ki haddi bildirilsin. Hata yapsın ki bütün hatalarını ortaya dökmek için beklenen fırsat ele geçsin.

Avni Anıl da yalnız benim sözleriyle dalga geçtiğim şarkıların bestecisi değildi. İlham Behlül Pektaş’ın,

“Akşamın olduğu yerde bekle diyorsun, gelmiyorsun
Çünkü seni çok sevdiğimi biliyorsun, gelmiyorsun
Mevsimler gelip geçiyor sen gülüyorsun, gelmiyorsun
Çünkü seni çok sevdiğimi biliyorsun, gelmiyorsun”

şiirini hüzzam makamında besteleyen sanatçıydı. Hikmet Şinasi Önal’ın,

“Bir başka eda, başka bir arzu ile geldin
Akşam çöküyordu, yine bir başka güzeldin
Sevdalı bakışlarla gülüp kalbimi çeldin
Akşam çöküyordu, yine bir başka güzeldin”

sözlerine acemkürdi makamında ruh kazandıran kişiydi. O kuşağın önemli bestecilerinden Rüştü Şardağ’ın sözlerini alıp hicaz makamında ölümsüz kılan isimdi:

“Rüya gibi uçan yıllar, biraz durun, durun biraz
Kaybolan günlerim için hesap sorun, sorun biraz
Güzel bir kumral uğruna küstüm esmer beyazlara
Şu akılsız garip başa şimdi vurun, vurun biraz”

Neredeyse kırk yıl once, Şahap Gürsel’in sözleriyle hüzzam makamında bestelenmiş şu şarkıya ne demeli?

”Ayrılık ümitlerin ötesinde bir şehir
Ne bir kuş, ne bir haber, ne de bir selam gelir
Çaresiz seslenişler, beyhude bekleyişler
Bir teselli yerine, hüzünlü akşam gelir”

İzmirli sevgili şair Şahin Çandır’in şiirinden yaptığı kürdilihicazkâr beste ne güzeldir. Hem yenidir, hem eskinin, bugüne taşınması gereken bütün tatlarını taşır:

Öyle dudak büküp hor gözle bakma
Bırak küçük dağlar yerinde kalsın
Çoktan unuturdum ben seni çoktan
Ah bu şarkıların gözü kör olsun

Güzelsen güzelsin yok mu benzerin?
Goncadır ilk hali bütün güllerin
Aklımda kalmazdı yüzün, ellerin
Ah bu şarkıların gözü kör olsun

Bir gülüşün var ki kaş çatar gibi
En güzel sözlerin azarlar gibi
Hiç bağlanır mıydım çocuklar gibi
Ah bu şarkıların gözü kör olsun

Sonunda tuz bastım gönül yarama
Nice dağlar koydum nice arama
Seni terkedip de gitmek var ama
Ah bu şarkıların gözü kör olsun

Üstelik yalnız besteci değildi Avni Anıl. İzmir Radyosu'nda müzik yayın şefliği yapmıştı. Devlet Türk Sanat Musikisi topluluklarının sınavlarını yapan kadroda yer almıştı. Diyarbakır, Samsun, Konya ve Bursa'da TSM korolarının kurulması çalışmalarında bulunmuştu. 1955 yılında, Akşam gazetesinde "Türk Musikisi ve Radyolarımız" diye yazılar yazmış, Münir Nurettin Selçuk, Sadettin Kaynak gibi ünlü müzisyenleri yakından tanımış, onlarla röportajlar yapmıştı. Emin Ongan ise zaten hocasıydı. Üzerinde çalıştığı müziğin bilinmesi için uğraşmış, popüler şarkıların notalarını yayımlamıştı. "Musiki ve Nota" dergisini 36 sayı ve üç cilt olarak çıkarmıştı. "Anılar ve Belgelerle Musikimiz , "Bestecilerimizden Ezgiler" adlı nota fasikülleri ve kitaplar yayımlamıştı. “Musikî Sözlüğü” adı altında dört ciltlik bir çalışmaya imza atmıştı. Televizyona “Musikimizden Portreler” adlı belgeseli, radyolara "Sazdan Söze” ve "Dizelerden Ezgi Bahçesine " gibi programları hazırlamıştı.

Şimdi onun yerini kim tutacak? Makam, usul değil, nota bile bilmeden beste yapmaya kalkanlar mı? Selahhattin İçli gitti, Yusuf Nalkesen gitti, Avni Anıl gitti. O besteciler kuşağından kim kaldı geriye? Tek Alaaddin Yavaşça. Onun uzun yaşaması için dua etmekten başka çaremiz yok mu? Türk sanat musikisi denen müzik türü Orhan Gencebay’lara, Müslüm Gürses’lere mi emanet artık; yoksa Serdar Ortaç’lara mı? Avni Anıl bir bestesi üzerinde ortalama dört ay çalışırmış; söylenen o ki Serdar Ortaç tuvalette bile beste yapmaktaymış.

İster kabul edelim ister etmeyelim Avni Anıl’la birlikte müziğimizde bir dönem kapandı, kapanıyor. Eklendiği zincirin kendisinden önceki bütün halkalarını bilen, varlığıyla Türk müziğine önemli bir zenginlik katmış; üslubu olan, tarz yaratmış büyük bir sanatçıydı Avni Anıl. Görünen gelecekte onun ayarında bir sanatçının daha gelmesi çok zor.

İlk bestelerinden biri olan “Ağla çeşmim eski lezzet kalmamış peymânede” şarkısının bu dizesini değiştirip, “Ağla gözlerim bir gelecek kalmamış musikide” desem, yaşarken değerini bilmediğim için beni affeder mi acaba?

MATEMATİKTEN ÖNCE DİL VARDI

(A+B+C) X

Bu nedir? Türkçede sözdiziminin formülü. Parantezin içindeki A, B, C tümcenin öğeleridir. Onların çarpılmak zorunda olduğu X de yüklem. Çarpmanın toplama üzerinde dağılma özeliği değil midir bu? Türkçede sözdizimi bütünüyle bu kurala göre çalışır. Ayrıca bir tümcenin sağlamlığını denetlemenin biricik yolu da budur. Yüklemin bütün öğelerle çarpıma girip girmediğine bakarız.

Şu tümceyi ele alalım:

Sevgi  okul arkadaşlarıyla parkta buluşacak.

(  A........... + B................  + C ) ......X

Bu, matematikte AX + BX + CX demek olduğu gibi, Türkçede de böyle. Hemen denetleyelim.

Sevgi buluşacak.

...A...........X

Okul arkadaşlarıyla buluşacak.

  ..........B.................... X

Parkta buluşacak.

  ..C...........X

İşlemi tersten yürütüp yukarıdaki çarpımları X parantezine aldığımızda da aynı sonuca varmaz mıyız?

Sözcüklerin görevlerinin adını bilip bilmemenin hiçbir önemi yok. Sevgi’nin özne olduğunu bilmeseniz de bu tümcenin öğesi olduğunu rahatça söyleyebilirsiniz; çünkü tümce, “Sevgi buluşacak” diye bir anlamı içermekte. Bir de “okul” sözcüğüne bakalım. “Okul”, tek başına, bizim tümcemizin bir öğesi değil. “Buluşacak” yüklemiyle çarpıma girmiyor. Bu tümcede “Okul buluşacak.” diye bir anlam yok. Yüklemle çarpıma girmeyen bir sözcük ya da söz o tümcenin öğesi olamaz.

Tümcenin uzun ya da kısa olmasıyla ilgili bir durum değil bu; sakın öyle sanılmasın. Uzun bir tümce kuralım şimdi:

“Okul arkadaşlarının hiçbiriyle aylardan beri konuşmayan Çiğdem, eski mahalleden tanıdığı, Terzi Zeliha’nın oğlu, koca kafalı Mahmut’la buluşuyormuş.”

Çok kalabalık gibi görünüyor. Öğe sayısı fazla gibi… Oysa yüklemle (X’le) çarpıma girip girmediğine göre kümelersek yalnızca üç öğeden oluşuyor bu tümce. Görelim:

Okul arkadaşlarının hiçbiriyle aylardan beri konuşmayan Çiğdem , 

   ......................................(A  + 

eski mahalleden tanıdığı, Terzi Zeliha’nın oğlu, koca kafalı Mahmut’la buluşuyormuş.

  ..................................................B ) ......................................................X

Yüklem yargıyı yüklendiği ve bütün öğelerin ortak çarpanı olduğu için en önemli öğesidir tümcenin. O kadar önemlidir ki hangi öğe ona yaklaştırılırsa önemi artar. İlk tümcede, sırlamaya göre, buluşulacak yer, “park” önem kazanmıştı; yükleme en yakın öğe o olduğu için. “Okul arkadaşları”nı daha önemli kılmak istediğimizde yapılacak iş çok basit. O öğeyi yükleme yaklaştırmak:

Sevgi parkta okul arkadaşlarıyla buluşacak.

Öznenin; yani Sevgi’nin önemini artırmak istiyorsak onu yakınlaştırırız yükleme.

Parkta okul arkadaşlarıyla Sevgi buluşacak.

Gerekli görev eklerini getirdiğinizde tümüyle anlamsız bir tümce bile kurabiliriz bu formülle. Anlamsız bir sözcük bulalım önce. “Sakul”… Yeterince anlamsız mı? Evet. Türkçenin her türlü adı eylem yapmaya elverişli, “-la, -le” ekiyle bu anlamsız sözcüğü eylem çekimine sokup yüklem yapabilir miyiz? Hiç kuşkunuz olmasın. “Sakul-la-mak” eylemi, çekimimize hazır. Artık ister “sakulladı” dersiniz, ister “sakullayacak”, ister “sakullamıştı”; canınız hangisini çekerse. İşte tümcemiz:

Sakul sakulu sakulda sakulla sakulladı.

( A..... + B..... +  C.... + Ç...... )  ...X

Anlamsız mı diyorsunuz? Olabilir; ama bir tümce!

Başka bir dilde örneği bulunmayacak bir uygulamadan da söz etmeden geçmek istemiyorum. “Buraya gel.” diye, yalnız iki öğeden, dolaylı tümleç ve yüklemden oluşan bir emir tümcesinde, bu iki öğenin yeri değiştirilerek tümcenin anlamı ağırlaştırılabilir mi? Türkçede ağırlaştırılır. “Buraya gel” ile “Gel buraya.” tümüyle aynı anlamda iki tümce değildir.

Bunun matematik açıklamasını ben yapamam. Benimki yalnızca deneme… Buraya sözcüğüne A, gel sözcüğüne B desek, biri AB iken öteki BA’dır. Farkı yaratan bu olabilir mi?

Sıfatların toplamına da bir bakmak istiyorum şimdi. Bir ad, elbette birden çok sıfat alabilir. Bu sıfatlarla adın kurduğu küme, yine tümce kümesi gibidir.

Burada da adı x kabul edip x parantezine aldık; bu adın sıfatları olan a,b,c,ç ile çarpılınca bir sıfat tamlaması, bir küme oluştu. Küme deyip duruyorum; aslında küme mantığı da Türkçede bütünüyle geçerlidir. Sözgelimi, “herkes, hepsi, tümü” gibi sözcükler, türünün bütün üyelerini kapsayan bir küme oluşturur. Bu kümenin dışında kalan küme elemanı olmaz. Nasıl ki “bütün kalemler ve bir kurşun kalem” diyemezsek, “herkes ve Emine” diyemiyorsak, çeviri yoluyla girmiş bir ifade olan “hepsi ve daha fazlası” gibi sözler de anlamsızdır Türkçede.

Sıfatlar toplanır da yargılar toplanmaz mı? Önce bileşik tümcelere, sonra da bağlı tümcelere bakmak istiyorum şimdi.

Bileşik tümcelerin kuruluşu da son derece matematikseldir. Dilbilgisi terimleri kullanmadan anlatmaya çalışıyorum; ama burada kullanmam gerekiyor. “Yatmadan önce kitap okumayı çok severim.” tümcesinde, “Yatmadan önce kitap oku-ma”, temel tümcenin; yani “severim” yükleminin belirtili nesnesi; ama kendisi aynı zamanda, belirteç tümleci, nesne ve yüklemden oluşan bir yan tümcecik. Şöyle göstermeye çalışayım:

Aşağıda da dolaylı tümleç, belirteç tümleci ve yüklemden oluşan bir temel tümce var; ama dolaylı tümlecin de bir yan tümcecik olduğunu görüyoruz. O da kendi içinde, belirteç tümleci, nesne ve yüklemden oluşmakta.

Bileşik tümcelerdeki matematiksel işleyişi anlatmaya iki örnek yeterli deyip bağlı tümcelere geçiyorum.

Aralarında anlam ilişkisi bulunan iki basit tümce uyduralım şimdi de. “Okan sinemaya gitti. Okan sinemada hastalandı.” Her defasında aynı özneyi söylemek zorunda kalmamak için, aralarında böyle anlam ilişkisi olan tümceleri ortak öğe parantezine alırız.

Bu tümceleri Okan parantezine alabiliriz. Alalım.

abc + açd = a ( bc + çd )

Okan (sinemaya gitti, sinemada hastalandı).

dediğimiz zaman bunu yapıyoruz işte.

Ortak öğe her zaman özne olmaz. Ortak öğe nesneyse bu kez onun parantezine alırız.

Kalemini (unuttu). Kalemini (almaya gitti).

  .....X ......( A )  .........X ...........( B ) 

“Kalemini” parantezine aldığımızı da gösterelim:

Kalemini (unuttu , almaya gitti).

.......X  ..... ( A .........+ B )

Ortak paranteze almak, her ortak öğe için geçerlidir. Sözgelimi yüklemler ortaksa, yüklem parantezine alırız.

(Gündüzleri okula) gidiyor. (Geceleri işe) gidiyor.

.............(  A ) .........X ..............(  B )........ X 

  (Gündüzleri okula) , (Geceleri işe) gidiyor.

  ............( A ) ..............+ ( B ) ...........X 

Yüklem değil de yalnızca yüklemdeki ekler ortaksa bile paranteze alma işlemi sürer.

(Sabahlara kadar çalışıyor)dun. (Hiç dinlenmiyor)dun.

.....................(  A )............X ...............(  B )....... X

Bu kez yalnızca “hikâye bileşik zamanı eki” ile “ikinci kişi eki” ortak. Onların parantezine alacağız:

(Sabahlara kadar çalışıyor) , (hiç dinlenmiyor)dun.

..................( A ) ......................+ ( B ).........  X 

Ortak öğe parantezine alarak bağladığım tümcelerin arasına koyduğum virgülü, tam artı işaretinin üzerine denk getirmeye çalıştığım, umarım dikkatlerden kaçmamıştır. Matematikte artı işareti (+) neyse Türkçede virgül (,) de odur. Virgül, sözcükleri de tümceleri de toplarken kullanabildiğimiz bir artı işaretidir; noktalı virgül ise yalnız tümceleri toplarken kullanılan bir artı işareti. Bu noktalama işaretleri bağlaçlık görevindeki sözcüğün yaptığını yapar. Bağlaçlık görevi nedir, diye sorulursa hemen söyleyelim. Matematikteki toplama işleminin dildeki karşılığıdır. Yani bağlaç, sözcükleri ya da tümceleri toplayan sözcüğün görev adıdır. Şu “ya da” sözü üzerinde de durmalı biraz. “Sözcükleri ya da tümceleri” demek, sözcükleri toplarsa tümceleri toplamaz demek. Sözcüklerle sözcükleri ya da tümcelerle tümceleri toplar; sözcüklerle tümceleri toplamaz. Bu, matematiğin kuralı değil mi? “Elmalarla armutlar toplanmaz.” Sözgelimi “ile” bağlacı, yalnız sözcükleri toplarken “ama” bağlacı yalnız tümceleri toplar. Ayrıca “ama”nın topladığı tümcelerde çoğu kez, bir yan olumlu (+) ise öbür yan olumsuz (-) olur. 

Hazır, artılar, eksiler koymuşken Türkçede, matematikle ortak bir başka özelliğe değinelim. Matematikte artı ile eksinin çarpımı eksi, eksi ile eksinin çarpımı artı ederdi değil mi? Türkçede de öyledir. Birkaç örnek vereceğim. İlk örnek, soru ilgeci (edat) “mı, mi”den olsun. “Mı, mi” olumsuz kesinlik anlamı taşır. Yani değeri daima eksidir. Onunla çarpıma giren yargı olumlu ise, artı ile eksinin çarpımı gerçekleşmiş olur. Sonuç: Eksidir.

Yanına gelen yargı da olumsuzsa bu kez de eksi ile eksinin çarpımı söz konusudur. Sonuç, artı olur.

“Değil” sözcüğü de olumsuz anlam taşıyan; yani eksi (-) değerde bir sözcüktür. Aynı işleyiş, onun için de geçerli. 

Böyle bir lafı daha önce duymuş değilim. > duymadım. 

  .....................................(+)  .......(-) .............(-) 

“Değil”in yanındaki eylem de olumsuzsa? O zaman da eksi (-) ile eksinin (-) çarpımı söz konusudur.

Böyle bir lafı daha önce duymamış değilim. > duydum.

  .......................................(-)  ..........(-) ...........(+)

“Ne… ne…” bağlacıyla olumsuz yüklem kullanılmayacağını duymuşsunuzdur. Neden kullanılmaz? Çünkü “Ne… ne…” bağlacının kendisi taşır olumsuzluk anlamını. Başka bir deyişle “Ne… ne…” bağlacı, “değil” sözcüğü için anlattığım etkiye sahiptir.

Ne geldi ne telefon etti > gelmedi, telefon etmedi.

  (-) (+).. (-).......  (+)............ (-)............  (-)

Türkçenin matematiksel yapısı konuşulurken bütün konulara bakmak; Türkçeyi bir baştan bir başa, matematiksel öğeleri bulmak üzere gözden geçirmek gerekir. Benimki yalnızca üstten üstten bir göz gezdirme... Üstünkörü bakınca bile Türkçenin ne kadar matematiksel bir dil olduğu kolayca anlaşılabiliyor. Bunda şaşılacak bir şey yok. Tavuk mu yumurtadan, yumurta mı tavuktan …” sorunsalına benzeyecek; ama pekâlâ sorulabilir: Dil mi matematikten çıktı; matematik mi dilden? Yanıt, tartışmaya yer vermeyecek kadar açık değil mi? Matematikten önce dil vardı.

Adını vermeye gerek yok. Hem güzelliğine, hem yeteneğine hayran olduğumuz bir genç kadın o. Üstelik pek özendiğimiz tipte bir insan. Sarışın, açık renk gözlü, uzun boylu, giydiği her şeyin yakıştığı, dal gibi ince vücutlu. Bu ülkenin sıradan insanına benzemiyor. Avrupalı ya da Amerikalı gibi. Zaten kendisiyle röportaj yapan da sorulara geçmeden önce, “çok yabancı ve uzak gibi” durduğu saptamasını yapmış. Bu, “yabancı ve uzak gibi” duran insanlara ne kadar özendiğimiz, televizyonlarımıza her bakışta görülebilir. Amerikalı zenci (Afrikalı - Amerikalı) yazar Toni Morrison’un “En Mavi Gözler” (The Bluest Eyes) adlı bir romanı vardı. Beyaz bir ailenin sarı saçlı mavi gözlü kızına bakıcılık ettiği için kendi kızına yeterli ilgiyi göstermeyen zenci bir anne anlatılırdı romanda. Kendi kızı Pecola da annesinin sevgisini ve ilgisini kazanmak için sarı saçlı, mavi gözlü olmak gerektiğini düşünür ve sarı saçlara, mavi gözlere sahip olmak için durmaksızın dualar ederdi.

Ülkemiz genel olarak zencilerden oluşmuyor; ama bize de durmaksızın sarı saçlı, mavi ya da yeşil gözlü olma hayalleri kurduruluyor. Televizyonlarımıza bakan birinin, bu ülkede yaşayanların boy bos, saç ve göz rengi gibi tipik özellikleriyle ilgili doğru izlenim edinmesi söz konusu bile olamaz. Reklamlarda, dizilerde, hele hele magazin programlarında görünen genç kadınlar (Yaşlı tiplerin “güzel” olması ve sık sık ortalarda görünmesi zaten gerekmez.) yüzde seksen, belki de doksan oranında sarışın, açık renk gözlü, uzun boylu, uzun boylu değilse bile uzun bacaklı (bu çok önemli!) olmak zorunda. Özellikle kadınların değerli ya da önemli olmalarının biricik koşulu güzel olmaları; güzelliğin koşulları ise zaten belli: Sarı saçlar ve mavi gözler…

Kendi saç baş, ten renginden hoşnut olmamanın, her ülkede örneği görülebilecek tipik bir özenme hali olduğu söylenebilir. Halkının geneli sarışın, mavi gözlülerden oluşan kuzey ülkelerinde esmerlerin pek rağbet gördüğü, koyu renk tenlilerin çoğunluğu oluşturduğu kimi ülkelerde, beyaz ten, sarı saç, mavi gözlerin gerçekleşmesi istenen bir düş haline geldiği çok bilinen, çokça dile getirilen bir özellik. Bizdeki tam böyle değil sanki. Daha çok Avrupalı ve Amerikalı olmaya özenme hali. Kendinden hoşnut olmamak, kendisiyle barışık olmamak bireysel düzlemde bir hastalık sayılabilir. Peki, ya toplumsal düzlemde? Kendisi olmaktan nefret eden / ettirilen bir toplumun ruhsal durumu normal sayılabilir mi? Kadınlar için sarı saç, mavi göz sorunsalını rahatça çözebilirsek de erkeklere çare bulmak zor görünüyor. Kara kaşlı, kara gözlü, kara bıyıklı erkeklerin kendi görünümlerinden kurtulup örneğin Bush gibi, akça pakça Amerikan erkeği görünümüne kavuşmaları (cinsiyetlerinden ödün vermeden elbette) pek mümkün görünmüyor. Kadınlar arasında hiç boya sürülmemiş saça sahip olan neredeyse kalmadı. Renkli lensler de istenen göz rengine kavuşma süresini saniyelere indirmekte. Öyleyse erkeklerimizi Türkiyeli gibi görünmekten kurtaramayacak olsak da kadınlarımızın, koşulları belirlenen güzellik standartlarına kavuşması an meselesi. Öyle gibi görünüyor; ancak tam olarak öyle değil. Açık renk gözlerle açık renk saçların gerçeğine sahip olanların havası yine de bir başka. Ayrıca, gözden kaçan bir gerçek daha var: Avrupalı - Amerikalı gibi görünmek, kendini ortalama ülke insanının üzerinde görme hakkı da kazandırıyor kişiye. Son yıllarda sıkça duyduğumuz “beyaz Türk”ün tanımına, ten renginin gerçek anlamdaki beyazlığı da giriyor mu; doğrusu bilmiyorum. Derinin rengi, olmazsa olmaz koşullardan değilse bile, “beyaz Türk” olmayı kolaylaştırıyordur.

Eğer daha önce tanışmamış olsaydım, beyaz Türklerin varlığı konusunda kuşkuya kapılabilirdim. Zaten kısa süre öncesine kadar bu lafın bir fanteziyi anlatmakta olduğundan çok emindim. Ama tanıştım. Bir televizyon programında, canlı yayındaydık. Türkçenin korunması için öngördüğüm koşulları, “Dilini sevmek, kendini sevmek, halkını sevmek…” diye sıralarken hemen yanımda oturan (meğer Beyaz Türk’müş, ne bileyim!) “Nesini seveyim bu halkın, nesini seveyim! Sokaklara tükürmesini mi, töre cinayetlerini mi, 450 lirayla geçinmesini mi? (Bu sonuncusunun da sevilmeme gerekçesi olabileceği kimin aklına gelirdi?) Nesini seveyim?” diye öyle bir patladı ki neye uğradığımı şaşırdım. Programın sonuna kadar bir daha da konuşamadım zaten. Nutkum tutuldu. Meğer beyaz Türkler, kolu kolumuza değecek kadar yakınımızdalarmış ve halk denen bu mikroplu kitleyi sevmediklerini yüksek sesle haykırmaktan geri durmazlarmış.

Sözünü ettiğim röportajda bir kapıcı ailesinde yaşananları nasıl bu kadar iyi bilebildiği sorulmuş sarışın, yeşil gözlü, çok yetenekli o genç ve güzel kadına. O da gazeteci olup da steril kalınamadığından söz etmiş. “İstanbul’da yaşıyorsan ne kadar steril kalabilirsin ki!” diye eklemiş. İşte, arka arkaya geçen bu iki “steril” sözcüğüdür bu yazının yazılmasına neden olan. Kapıcı ailesi örneğindeki gibi, halktan insanların, halkın yani, mikrop gibi görüldüğünü ele veren çok açıklayıcı bir sözcük bu “steril”. Tek sözcük olduğuna kanılmasın; tek sözcük; ama çok konuşkan. Neler neler söylemiyor ki: Böyle, kapıcı ailesi gibi halktan kişilere hiç bulaşmamak gerektiğini söylüyor sözgelimi. Ama ne yazık ki, meslek icabı, bulaşılıyor. Elit bir çevrede, elit insanlar arasında (Bu “elit” sözcüğü de röportajda geçiyor. Benim kullandığım sözcüklerden biri değil.) hiçbir tehlikeye maruz kalmadan, gönül rahatlığıyla yaşamak varken, insanın elit olmayan insanları tanıması değil, onları hayal ederek aralarında geçebilecek olaylar kurgulaması bile mikrop kapmasına yol açabilir. Dikkatli olmak gerek.

Ne zamandır halktan iğrenir oldu bu insanlar? Elit çevreler var, bir de mikrop saçan değil, mikrobun ta kendisi olan, insanı steril bırakmayan, kirleten çevreler var. Kimi televizyon görevlileri, kameraları omuzlayıp halka çeşitli konularda düşüncesini sormaya başladı mı bu çekimlerin ana haber bültenlerinde hangi başlıkla sunulduğunu da anımsatmak gerekir mi? “Bakalım sokaktaki insan bu konuda ne diyor?” Hiç yadırgamıyoruz “sokaktaki insan” lafını. “Halk”ın yeni adı, “sokaktaki insan” ya da “sokaktaki adam”. Onlar hep öyle sokaklarda dolaştıkları için mikroplu oluyorlar işte. “Elit” çevrelerden gelenlerin sokaktaki adamla iletişim kurmak istememesinde anlaşılmayacak ne var? Steril kalmak varken sokak insanlarıyla muhatap olup mikrop mu kapsınlar? Üstelik ten renkleri beyaz olmadığı gibi, çoğu sarı saçlı, renkli gözlü de değil ne yazık ki! Amerikalıya benzer bir tipleri yoksa mikroplu olma riskleri de yüksek oluyor haliyle. Büyükçe bir bölümünün asgari ücretle geçindiği dikkate alındığında bunların renkli lens alacak paraları bile bulunmayabiliyor.

Amerikalı beyaz efendilerine benzemek için çırpınan, halkından utanan, hatta mikrop kapan, kendisi olmaktan şiddetle ve ısrarla kaçanlar, kimliksiz ve kişiliksiz bir toplum yaratmaya çalışmıyorlarsa gayet anlamsız bir uğraş içindeler. Çabalarını anlamlı kılabilecek tek amaç bu olabilir: Kişiliksiz ve kimliksiz bir toplum yaratmak. Böyle bir toplumdan kendi ülkesinin kültürel değerlerini korumasını bekleyemezsiniz. Kendisi olmaktan hoşnut kalmasını, kendi değerlerine sahip çıkmasını, onları benimsemesini ve savunmasını; onurlu ve omurgalı bir duruş içinde olmasını bekleyemezsiniz. Ne beklersiniz? Eğer mavi gözler ve sarı saçlarla gelecekse sömürüye alkış tutmasını, beyaz efendilerine benzerliği arttıkça kendini mutlu huzurlu hissetmesini, itirazsız bir köle ruhuna kavuşmasını bekleyebilirsiniz. Eğer meydanı beyaz Türklere bırakmak istemiyorsak önümüzde iki yol var: Ya esmer tenin, kumral saçın, tıknaz bedenin, kara ve ela gözün anlamlı bir güzellik demek olduğuna inanıp kendimiz olmaya çalışalım; kendimizle barışıp, kendi özelliklerimize, güzelliklerimize sahip çıkalım ya da Pecola gibi sarı saçlara ve mavi gözlere sahip olmak için elbirliğiyle dua edelim.

GEÇEN GÜN ÖMÜRDENDİR - YOLCULUK YAZILARI

“Baba…” diye üç kez bağırdı çocuk. Dört - beş yaşlarında bir oğlan. Sesinden tanıdım; o çocuk bu. Az önce “Da… da… da…” diye kendi uydurduğu sözsüz bir şarkıyı söyleyerek, beni güldüren, öğle uykusundaki mahalleliyi kendi sevincine ortak etmeye çağıran çocuk…. Üç kez “Baba…” diye bağırmasının ardından babanın sesi gürledi: “Ne var lan, ne var?”

Az önce şarkı söylerkenki çıngıraklı sesin yerini hıçkırıklar aldı. Bağıra bağıra ağlamaya başladı çocuk. Penceremin az aşağısında duruyor ve var gücüyle ağlıyor. Aklımda Akgün Akova’nın bir kitabının adı: “Baba Bana Bağırma!” Babaya böyle denebileceğini bilse bu çocuk da söyleyecek babasına: “Baba, bana bağırma!” diyecek. Diyemiyor ve ağlıyor yalnız. Bu ağlama da o demek değil mi zaten? “Bağırma baba,” demek. “Korkuyorum sen böyle bağırınca.”

Kalkıp bakmıyorum, bakacak bir şey yok. Kim bilir ne söyleyecekti babasına? Belki şarkısını dinletecekti. Kendi bestesini. “Baba, nasıl buldun?” diye soracaktı. “Beste” sözcüğünü bilmiyordur. “Ben yaptım.” ya da “Ben uydurdum.” diyecekti. “Güzel uydurmuş muyum? Beğendin mi?” Baba öyle şiddetle bağırınca korktu; bu yüzden ağlıyor. Son on dakika içinde olanı biteni, oturduğum yerden, kulak kabartmama bile gerek kalmadan duydum, biliyorum. Derken bir kadın sesi karıştı ağlamanın arasına. Annesi olmalı.

“Hah işte!” dedi. “Baban geliyor. Şimdi dövecek seni.”

Deminki “lan”lı ses yeniden yükseldi, yine “lan”lı bir emir verdi: “Yürü lan eve!”

Çocuk sesini alçalttı bu kez. “Dövme!” dedi alçak sesle ilkin. Sonra sesini gitgide yükselterek, arka arkaya “Dövme!” diye yalvarmaya başladı. Hem ağlıyor, hem “Dövme!” diye yalvarıyor.

Çocuğu değil; babayı merak ettim. Pencereden sarkıp baktım. Arkalarından. Baba önde, hemen arkasında kadın, en arkada da çocuk, sokağın üst başına doğru ilerliyorlar. Babanın belden yukarısı çıplak. Yaz günü, Ayvalık’ta, mahalle arasında normal bir durum bu. Herkes sıcaktan bunalmış durumda. Yaşam dışarıda akıyor. Kapı önlerinde oturuluyor gece yarılarına kadar. Babanın ayakları da çıplak galiba. Uzaklaştılar. Tam göremiyorum. Acaba böyle yalınayak nereye koşmuştu? Çocuk nasıl bir uğraşın içindeyken “Baba!” diye bağırarak rahatsız etti onu? Salı günü öğleden sonra; yani hafta içi bir günün ortasında, işinde değil, sokaklarda olması, işsiz olduğunu da göstermiyor mu? İşsiz olduğuna göre parasız, parasız olduğu için öfkesi burnunda. Yoksa durup dururken niye bağırsın oğluna?

Hep öyle değil midir? Başkasına kızarız; ama ona söylenmeye gücümüz yetmiyorsa gücümüzün yettiğinden çıkarırız acısını. Tam onlar geçerken başımı penceren uzatıp çocuğun dediği gibi,

“Dövme!” deseydim ben de. “Bu çocuğu dövme! Ne yaptı ki sana? Kime kızıyorsan öfkeni ona yönelt. Ezilmişliğinin acısını çocuğundan çıkarma.” Diyemedim ama. O cesareti gösteremedim.

Bir süre ağlama sesi bekledim. O çocuk… Korktuğu dayağı yiyorsa ağlayacak yine diye, endişeyle… Gelmedi herhangi bir ses. Belki ben duymadım. Belki kapılar kapanınca çocuğun sesi buraya kadar ulaşmadı. Ama duymadım işte. Anne önüne geçmiş olabilir kocasının, çocuğun dayak yemesini önlemiş olabilir. Babanın öfkesi eve gidinceye kadar geçmiştir belki de. Ses gelmeyince çocuğun dayak yemekten kurtulduğunu düşünüp sevinmek işime geldi. Oysa tam şu anda, kim bilir kaç çocuk babasından, anasından; kaç kadın kocasından dayak yiyordur? Hani, “Kızını dövmeyen dizini döver” diye, kız çocuklarına uygulanması istenen dayak… “Sıpa” doğurttuğuna göre, kendisini de eşek yerine koyduğunu fark etmeden “Kadının sırtından sopayı, karnından sıpayı eksik etmeyeceksin.” diyenlerin öğütlediği dayak… Cennetten çıkmadır, diye övülen dayak… Cennetten çıkmaysa bile nasıl çıktığını bilen var mı? Belki de kovulmuştur cennetten.

Çocukluğunda dayak yemeyen pek yoktur bizde. Hem severiz hem döveriz. Daha çok da sevdiklerimizi döveriz. Anne dövmezse babadan, baba dövmezse öğretmenden hiç değilse bir - iki tokat yer çocuk. Pek el bebek gül bebek büyütülmedim; ama çok dayak yemedim galiba. Yesem unutmazdım. Çünkü bir tokat var ki aradan neredeyse yarım yüzyıl geçti; hâlâ unutmadım. Üstelik unutmaya çok çalıştığım halde. Ortaokulun birinci sınıfındaydım. Bugünkü hesapla ilköğretim altıncı sınıf öğrencisiymişim demek; on iki yaş civarında bir çocuğum. Yine burada, Ayvalık’tayım. Bir Cumhuriyet Bayramı töreninde, konuşmalar uzadıkça uzamış, biz çocuklar onca saat ayakta dikilmekten bunalmışız. Ben de arkadaşlarımı eğlendirmeyi görev bilip şaklabanlık ediyorum. Neler anlatıyorsam onlar kıkır kıkır gülerken “Şrakk” diye bir tokat indi enseme. Neye uğradığımı şaşırdım. Döndüm. “Konuşma!” dedi o tokadı atan öğretmen. Konuşmadım. Bir tokat daha yemekten korktuğum için değil, keyifle şakımaktayken yediğim tokada arkadaşlarımın gülmesi ağrıma gittiğinden; gülünç duruma düştüğüm için, utandığım, mahcup olduğum için bir daha “öyle şeyler” yapmamaya çalıştım. Belki daha dışa dönük bir insan olacaktım bugün, daha konuşkan, daha şakacı, daha cesur. Belki yaşıma güvenip, “Niye bağırıyorsun çocuğa?” diye azarlayacaktım deminki babayı. O tokadın kişiliğimde nasıl bir iz bıraktığını kim bilebilir?

Çocuğa vurulan her tokat belki yarının başbakanına vuruluyor aslında, yarının en büyük fizik bilginine, opera bestecisine, portre ressamına, en ünlü yazarına, şairine… Ya o tek tokat, tek tekme yüzünden o çocuk müzisyen olma cesaretini yitirirse? Başbakan, ressam, bilim insanı, şair olma cesareti gösteremezse? Çocuğa attığımız tokadı aslında kime attığımızı bilebilir miyiz?

JASMİN’LERLE FURKAN’LAR GELİYOR

İzmir Karataş Lisesinde edebiyat öğretmenliği yaptığım yıllarda adının “Şehriban” olduğunu öğrendiğim ve adını sevmediği açıkça belli olan öğrencime, “Başka bir adın var mı?” diye sormuştum. Varmış; öteki adı da “Şehriye”ymiş. Bunu öğrenince Şehriban’ın ne kadar güzel bir ad olduğuna kızı inandırmak için epey dil döktüğümü anımsıyorum. Ne zaman öğrencilerimden güzeller güzeli bir kızın “Raziye, Hüsniye, Şaziment” gibi bir adı olduğunu öğrensem, “Babaannenin adı mı?“ diye sorarım. Kızlar genellikle başlarını hoşnutsuzlukla sallayarak tahminimi doğrularlar. Buket’in, Duygu’nun, Ceren’in arkadaşı bir Şaziment olarak kendilerini geçen yüzyıldan kalmış gibi hissettikleri çok açıktır.

Birçok adın sözcük anlamı üzerinde düşünmüşlüğümüz yoktur. Örneğin Vural’ın “vur+al”, Erol’un “er+ol”, Tamer’in “tam+er”; Seval’in “sev+al”, Sevcan’ın “sev+can“, Şenay’ın “şen+ay” olduğunu, bu adları kullanırken kaçımız aklına getiriyor ki? Oysa, kişilerin adlarıyla kişilikleri arasında uyum bulunduğunu ileri sürenler hiç az değil. “Bu ad ağır geldi çocuğa!” diye çocukluğumuzdan kulağımızda kalmış bir laf da var. Kimi adlar ağır geliyor; kimi adlar da o kişiye hiç mi hiç uymuyor. “Barış” adlı savaşkanlar, “Cesur” adını taşıyan pısırıklar pek çok. Ancak, eskilerin “ismiyle müsemma” dedikleri örnekler; yani adla kişilik arasındaki uyum; daha doğrusu bu uyumu sağlayan şeyin ne olduğu, üzerinde düşünmeye değer bir konu. Çocuğun, kendisini, taşıdığı adın anlamına göre biçimlendirmesi olanaksız. Anne - babanın çocuklarına onda görmek istedikleri özellikleri içeren bir ad vermeleri, çocuklarını bu özellikleri taşıyacak biçimde yetiştirmeleri de söz konusu olamaz. Çoğu anne baba, çocuklarına koydukları adın anlamını bile bilmez çünkü. Sözgelimi benim adımı (Hoş, kimseye “feyz” verdiğim yok ama!) herkese “feyz” vereyim diye mi “Feyza” koymuşlar? Yok canım. Bir akraba önermiş, onlar da beğenmişler. “Feyz” sözcüğünün “bolluk, çokluk, gürlük…” gibi anlamlara geldiğini biliyorlar mıydı, denirse doğrusu pek emin değilim.

Kız çocuklarına “Mine, Çiğdem, Fulya” gibi çiçek adları, erkeklere “Doğan, Şahin, Aslan” gibi hayvan adları koyanlar, ırmak adlarından isim beğenenler, uyaklı sözcükler seçerek çocuklarının adlarıyla şiir yazmaya çalışanlar, İstiklal Marşından etkilenerek çocuklarına, “Korkmaz, Sönmez, Şafak” adlarını koyanlar; hatta çocuklarının adlarıyla cümle kuranlar var. Köy enstitülü idealist bir annenin bu yolla kurduğu cümle şuydu: “Filiz, Yurda, Köksal”. Bir zamanlar âşık olduğu genç kızın adını çocuğuna veren de var; okuduğu romandan, izlediği filmden etkilenip oradaki kahramanın adını koyan da. Karı - koca, kendi adlarından birer hece alarak çocuklarına ad uyduruyorlar bazen. İzzet ile Elmas’tan “İzel”, Ayşe ile Zafer’den “Ayza”, Ercan ile Emel’den “Erel” gibi. Ad koyma modaları dönemlerle değişiyor. Devrime inanılan dönemlerde doğanlar Eylem, Devrim, Deniz gibi adlarla yaşamlarını sürdürüyorlar. Gördüğüm kadarıyla şu anda ad koyma modası iki koldan ilerliyor. Küreselleşme eğiliminde olanlar, çocuklarına, ya içinde Türkçe harf bulunmayan “Ada, Sami” gibi adlar veriyor ya da istendiğinde AB’ye uyum sağlayan bir ada dönüşebilecek Yasmin (Jasmine), Defne (Daphne) gibi adlar koyuyorlar. İslami eğiliminin etkisine girenler Büşra, Merve, Furkan, Aleyna gibi Arapça adlara yöneldiler. Hadi Büşra’nın “sevinçli haber, müjde”, Merve’nin “Mekke’de bir dağın adı” olduğunu biliyorlardır diyelim; Aleyna’nın “bizim üzerimize olsun” anlamında Arapça bir edat olduğunu da biliyorlar mıdır? Eskiden de böyleydi. Salt söylenişine bakıp ad seçtik çocuklarımıza. “Şüheda” adındaki arkadaşıma bu adı verirken ailesi sözcüğün, “şehitler” anlamına geldiğini biliyor muydu acaba? “Lerzan” adında bir genç kız tanımıştım. Annesi ya da babası, kızlarına “titreyen, titrek” anlamındaki bu adı niye vermiş olabilir ki? Sonuçta adların sözcük anlamı çok da önemli değil. Varlığını anlamlı kılan, nasıl insanın kendisi ise adını anlamlı kılan da o: İnsanın kendisi.

SİZ ŞARABINIZI YUDUMLARKEN

Hangi yılın başıydı tam çıkaramıyorum. Sekiz - on yaşlarında falan olmalıyım. Demek ki 1950’lerin sonu… 1960 devrimi olmamış daha. Devrim mi, ihtilal mi? Yıllarca bayram olarak kutladığımız 27 Mayıs daha sonra silindi bayramların arasından. 1960’tan sonrası çok daha net. Oysa şimdi anımsamaya çalıştığım yılbaşı gecesi, kırılmış, uçları kıvrılmış, siyah - beyaz bir fotoğraf. Çok silik. Ortanca teyzemin evinde toplanmışız. Kutlama falan değil; yılbaşını birlikte geçireceğiz. Hepsi bu kadar. O geceden kalan fotoğrafta hep kadınlar var. Oysa toplandığımız evin sahibi olan eniştem evde olmalı. Ama nerede? Belleğimde hiç yer etmemiş. Enişte, fotoğrafta yer almayacak biri değil. Ufak tefek bir adam; ama aksi mi aksi. Her koşulda varlığını duyumsatacak biri; ama yok işte. O geceden ne onun aksiliğiyle ne de varlığıyla ilgili bir şey anımsıyorum. O siyah - beyaz fotoğrafta yalnızca kadınlar var. Teyzemin evi, nohut oda bakla sofa diye tanımlanan evlerden. O nohut odalardan birindeyiz. Aklımda kalabalıkmışız gibi kalmış; ama bu izlenim odanın küçüklüğünden olmalı. Belleğimde o üç kadından başkası yok çünkü.

İnsan neleri anımsar? En çok etki bırakanları kuşkusuz. O gecenin bende iz bırakma nedeni ise o kadar basit ki. Yalnızca bir çelişki. Üç kadın: Anneannem, teyzem ve annem. Anneannem, boynundan geçirdiği bir yünü sağ elinin parmaklarına dolamış, kazak örüyor. Bir erkek kazağı… Rengi bile aklımda. Küllü kahve renginde, baklava desenli bir kazak. Büyük. Çocuk kazağı değil. Kime örüyor bilmiyorum. Bilmiyor muyum? Dayıma örüyordur, başka kime örecek? Biricik oğlu, en kıymetlisi… Zaten anneannemin hayatında onun kazak örecek kadar sevdiği başka bir erkek yok. Dedem çoktan rahmetli olmuş; babam, annemle boşandıktan sonra defterden tümüyle silinmiş; kızlarından hiçbirinin kocasını da onlara kazak örecek kadar sevmezdi anneannem; hiç sevmedi. Ancak dayım askerde mi, döndü mü ya da henüz gitmemiş mi, orasını çıkaramıyorum. Teyzem ev sahibi olduğu için büyük olasılıkla bir iş yapmıyor. İçeri girip çıkıyor. Çay getiriyor, boşları götürüyor; yeni, sıcak çaylar taşıyor. Kapının her açılışında buz gibi bir hava doluyor içeriye. Odanın ortasında bir odun sobası var; küçücük odayı hamam gibi yapmış. Annem ise çorap yamıyor. Görüntüsü tümüyle gözlerimin önünde. Şu anda yamalı çorap giyen kalmış mıdır Türkiye’de? Çorap yamayan son kadın ne zaman ölmüştür acaba? O günlerde henüz çorap yamanıyor, yamalı çorap giyiliyor daha. Savaş yeni bitmiş. Kıtlık, yoksulluk diz boyu. Çorap yamamak için kullanılan yumurta biçimindeki mermerleri çok daha sonraları gördüm. Annem bu mermerlerden kullanmıyor. Sol elini yumruk yapıp geriyor yamadığı çorabın topuğunu; işinin üstüne eğilmiş; ince ince dikiyor.

Bu görüntülere eşlik eden tek ses, radyodan geliyor. Bir erkek sesi, bir yerlerdeki yeni yıl eğlencelerini anlatıyor. Bir yılbaşı balosunu… Kim bilir nerede yapılıyor. İstanbul’da bir yerde; belki Pera Palas’ta. Bu ses anneannemin boynundan geçirdiği yünle kazak örmesine zarar vermiyor; çelişmiyor o durumla; ama çorap yamayan annemin üzerine düştüğünde pek aykırı duruyor. Dans edenleri anlatıyor radyodaki ses, kadınların giydikleri tuvaletlerin modellerini tarif ediyor; şık erkeklerden söz ediyor, nasıl çılgınca eğlenildiğini ballandıra ballandıra anlatıyor. Sık sık da “Siz şimdi şaraplarınızı yudumlarken…” diyor. “Siz şimdi meyvelerinizi yerken…” diyor. Biz ise sadece çay içiyoruz.

Neden bilmem, her yılın bitiminde, yılbaşına her yaklaşıldığında ben hep o geceyi anımsıyorum. Oysa ne kadar çok yılbaşı geçirdim o geceden sonra. Şaraplarını yudumlayan, meyvelerini yiyen, radyodaki o insanların arasına karıştım; ama yılbaşı denince yalnız o gece geliyor aklıma. Ben şarabımı yudumlarken bir yerlerde hâlâ çorap yamayan bir anne ile ona bakarak tuvaletli, şık hanımlar hayal eden bir kız çocuğu varmış gibi. Belki de vardır. Varsa selam olsun onlara.

DOĞU İLE BATI

Bir yerden, örsün üzerinde demiri döven bir çekiç sesi gelse batılı, sesin kaynağına ulaşıp ne olduğunu öğrenmeye çalışırmış; doğulu ise sesin ahengine kapılıp dönmeye başlarmış. Mevlana’nın söz konusu olduğu bir derste mi söylemişti, hangi nedenle söylenmişti tam olarak bilemiyorum. Üniversitedeki hocalarımdan Mehmet Kaplan’ın verdiği bir örnekti bu. Üzerinden çok zaman geçmiş, tam anımsamak zor.

Doğu - batı karşılaştırmalarında batının Hıristiyan, doğunun Müslüman olduğu saptaması dışında söylenen sözlerde, hatta belki din karşılaştırmasında bile, batı hep üstün tutulur. Batı zengindir, doğu yoksul. Batı gelişmiştir, doğu gelişmemiş (ya da daha az incitici bulduğumuz için kendimiz için de söyleyegeldiğimiz gibi, “gelişmekte olan”). Batı ileridir, doğu geri. Batı kültürlüdür; doğu cahil. Oysa batıyı, çoğu yerde büyük harfle yazılan “Batı” yapan özelliklerin çoğu doğudan alınmadır. Batı, pusuladan kâğıda, tıptan matematiğe pek çok şeyi; neredeyse her şeyi doğudan, almış; almış ve geliştirmiş.

Doğu ile batıyı ayırt edici özellikleriyle ele almak, o zamanlar da şimdi de yapmaktan çok hoşlandığımız bir karşılaştırma. Doğulular kedi, batılılar köpek beslemekten hoşlanırmış. Galiba bu da Mehmet Kaplan’ın verdiği bir örnekti. Batılıların köpek gibi çevik, hareketli; doğuluların ise kedi gibi uyuşuk olduğunu vurgulamak için yapılmış bir benzetme. Benim son günlerde aklıma takılan ise başka bir fark. Batı, yerden ya da topraktan ne kadar uzaklaştırabilmişse kendisini o kadar gelişmiş olduğunu düşünmüş ve galiba gelişmişliğin ölçütü olarak hepimize de bunu düşündürmüş. Doğulu ise topraktan korkmamış, ille de toprakla arasına mesafe koymaya çalışmamış. Ne zaman yere oturmuş, çömelmiş insanlar görsem dikkatle bakarım: Doğuludurlar. 2007’nin sonlarında gittiğim Avustralya’dan dönüşte Singapur’da, havaalanının halı döşeli zeminine oturmuş, hatta kıvrılıp uzanmış insanları gördüğümde de düşünmüştüm aynı şeyi. Batının herhangi bir havaalanında pek rastlanmayacak bir görüntüydü. Doğulular yere oturmaktan kaçınmıyorlar. Biz de eskiden yer sofralarında yemez miydik yemeğimizi? Yer minderlerinde oturmaz mıydık?

Çocukluğumun geçtiği Ayvalık’ta, aralarında yalnızca bir sokak bulunan iki ev doğu ve batıydı benim için. Anneannemin evinde odalarda birer divan, sedir vs. bulunurdu; ama çoğumuz yer minderinde oturmaktan hoşlanırdık. Zemin tahtaydı, tahtanın üzerine yayılmış kilimler terlik giymeyi gerektirmeyecek bir sıcaklık katardı eve. Yemek için odanın ortasına sofra bezi yayılır; üzerine bir elek ya da kalbur kasnağı konur ve yemeklerin konduğu sini bunun üzerine oturtulurdu. Sofra bezinin bir ucunu dizlerine çektin mi sofraya oturmuş olurdun. Böylece sofra bezi peçete işlevini de yerine getirirdi. Hep birlikte kaşık sallanırdı çorbaya, pilava. Babaannemin evinde ise yemek masada yenirdi. Herkes için ayrı tabak ve çatal bıçakla. Zemin taş olduğu için yalınayak dolaşılmazdı. Yere oturmak ise akıldan bile geçirilmezdi. Bir sokak arayla da otursalar bu ailelerin biri doğudan bir batıdan gelmiş sanılabilir. Değildi. Her iki ailede mübadele ile gelmişti Ayvalık’a. Babaannem ve ailesi Girit’ten, anneannemler ise Midilli’den. İkisi de batıdan gelmişlerdi yani. Ama Midilli Osmanlı toprağına daha yakındı ve Osmanlı’nın ev içi yaşamıyla ilgili âdetler olduğu gibi korunmuştu orada. Girit ise Osmanlı ana karasından uzaktı ve Venediklilerle, İngilizlerle iç içeydi; ada, yüzyıllar boyunca kendi yaşam biçimini oluşturmuştu.

Doğulu muyuz, batılı mıyız? Yanıtını bir türlü veremediğimizden olmalı, doğu ile batı arasında bir köprü olduğumuzu söyleyip işin içinden çıkmışız. Oysa ne batılı olmak övünülecek bir şeydir ne doğulu olmak yerinilecek bir şey. İster doğuda yaşansın ister batıda, bütün mesele insan olabilmekte.

HAYAT GÜLSÜN SANA

Çağan Irmak’ın “Issız Adam” filmini görmedim; ama bu filmle yeniden ünlenen ezgiyi, “Anlamazdın” adlı şarkıyı duymayan kalmadı. Şarkı her yerde çalınmaya başlayınca düşünmeden edemedim. Bu şarkının otuz beş yıl sonra, yeniden ve bu kadar sevilmesini sağlayan şey neydi? Dünya müziğinin her türünü bilen ve dinleyen gençler (Öyle ya sinema izleyicisi genellikle gençlerden oluşuyor; daha yaşlı kuşak –bencileyin– filmin televizyona “düşmesini” bekliyor.) bu şarkıda ne buldu da şarkıyı uyuduğu yerden uyandırıp cep telefonlarına indirdi, beğendi, ezberledi, söylemeye başladı? Film güzel (dir kuşkusuz), ses güzel (Ayla Dikmen’in billur sesi); ama beni en çok ilgilendiren, sözler. Herhalde sözleri de çok etkili olmuştur şarkının bu kadar sevilmesinde. Böyle düşününce 1970’lerin şarkılarıyla bugünün popüler şarkılarının sözlerini karşılaştırma gereği duydum. O şarkılarda ilk saptadığım özellik, çocuksu bir içtenlik, bir saflık oldu. Sözgelimi aşktan çok çekmiş birinin duygularını ifade etme biçimi, “Artık sevmeyeceğim / Bütün kabahat benim” diye yansıyordu şarkının sözlerine. Bir zamanlar âşık olduğu kişiye küfretmiyor; suçu kendisinde arıyordu. Sevgilisi olmadığından içinde bir burukluk hisseden, duygularını, “Bu ne dünya kardeşim seven sevene / Bu ne dünya kardeşim böyle / Bir garip buruk içim bilmem ki niye / Belki de sevdiğim yok diye” biçiminde dile getiriyordu. Aradığı sevgiliyi bulan ise zıp zıp zıplayıp sevinç çığlıkları atabiliyordu: “Oldu en sonunda oldu bim bam bom / Rüyalarım gerçek oldu bim bam bom / Duyduk duymadık demesin hiç kimse / İşte ilan ediyorum herkese // Oh oh oh çok şükür dostlar / Benim de artık bir sevgilim var / Hırsından çatlasın düşmanlar / Şimdi benim de bir sevgilim var”.

“Sevmek, sevda, aşk, sevgili” sözcükleri şimdiki kadar eskitilmemişti galiba. “Sev kardeşim” öğüdü verilen şarkıda, bugünün gençlerine çocuksu gelecek masum isteklerde bulunuluyordu: “Bak kardeşim / Elini ver bana / Gel kardeşim / Neşe getirdim sana / Al kardeşim / Ye, iç, gül, oyna // Sar kardeşim / Kolunu boynuma / Sev kardeşim / Canım feda yoluna / Tap kardeşim / Tüm insanlara”

Bu şarkıları bugün dinleyen gençlerin, şarkı sözlerini hiç inandırıcı bulmayacakları açık. İşte onlardan biri… Söylediklerini internetten, imlasını azıcık düzelterek aktarıyorum:

“Hadi lan! Aşkmış meşkmiş, seviyormuş, yok gelmezsem yolumda ölüyormuş. Ya sen çocukluğunda çok masal dinledin ya da ben soğumuşum insanlardan. Ya sen çok seviyorsun yaşamayı ya da ben soğumuşum yaşamaktan. Boş ver. Düşünme öyle kara kara. Bu devirde aşk da para, meşk de para.”

Gence bunları söyleten, kuşkusuz, “bu devirde” dediği günümüzde geçerli olan her türlü koşul… Ama şarkıların hiç mi payı yok? Bakın, gencin söyledikleriyle günümüzün popüler şarkılarının içeriği nasıl da örtüşüyor: “Aşk için ağlayamam / Senden ayrılıyorum diye karaları bağlayamam”. Öğüt veren bir başka şarkı şöyle diyor: “Bıraktı mı hadi ya üzülme be abi ya / Hayat kısa tabi ya yürü başka kız mı yok / Sevmeyiversin bas git taksit taksit”. Sevgilisine, “Allah belanı versin / Allah seni kahretsin” diyen de var; ama bu kadar sivri çıkışlar yapmayan şarkılarda da hep aynı küfür tadı, beddua eğilimi: “Yetti be bu ne / Bir kere de he de / Kapa çeneni de sus sus sus / Hep muhalefet, bi de itaat et / Yeter ilelebet sus sus sus!”

“Sen nasıl delikanlıyım diye geziyorsun ortalıkta?” diye soran, besbelli bir genç kız. “Çek git bebeğim, uzaklara çek git” diyen de bir delikanlı olmalı. “Bir: Çok sıkıldım / İki: Yerim çok dar / Üç: Senden çok var” diye durumunu maddeler halinde sıralarken sevgilisini ucuz işporta malı olarak algılayan da var; “Sen aşkoliksin, hem egoist, mazoist, nevrotiksin / Sevsinler seni sersefil ve hepten bitiksin” diye sevgilisine “iltifat” eden de.

Merak ettiğim, bu şarkılarla yalnız eğlenen değil, aynı zamanda ve ister istemez duygusal eğitimlerini de alan gençler nasıl oldu da sevdi Ayla Dikmen’in şarkısını? “Dilerim ki mutlu ol sevgilim / Ben olmasam bile hayat gülsün sana” diyen sözler, onların beğendikleri, dinledikleri şarkıların içeriğiyle bu kadar taban tabana karşıtlık oluştururken “Anlamazdın” şarkısına gösterdikleri bu ilgiyi çeşitli biçimlerde yorumlayanlar çıkabilir. Oysa benim garip gönlüm –gençliğini yetmişli yılların şarkılarıyla yaşamış birinin gönlü olarak– bunca kirletilmeye karşın gençlerin içinde temiz kalabilmiş bir cevher olduğuna inanmak istiyor.

YENİ BİR YIL = YENİ BİR YAŞ

Bana bir yabancının “teyze” diye ilk kez seslendiğinde yirmi yaşımda bile değildim. Ama hafifletici nedenlerim vardı. Düz saçlar moda olduğu ve henüz fön makinesi icat edilmediği için biz kıvırcık saçlı kız takımı kafamızı ütü masasının üzerine yatırır, saçlarımızı çamaşır gibi ütülerdik. Ütülenerek düzleştirilmiş saçlar kuru havalarda düzlüğünü saatlerce sürdürürdü; ama yağmurlu havalarda işler değişir; havadaki nemi hisseder etmez derhal eski doğal görünümüne kavuşur, kıvrılır giderdi. Olay günü yağmurlu bir gündü ve ben saçlarımı biraz daha koruyabilmek için, başımı teyzeler gibi, bir eşarpla örtmüştüm. Bağışlatıcı bir başka neden de bana seslenenin, okulumuzun hemen yanındaki Çapa Psikiyatri Kliniği’nde tedavi gören hastalardan biri olmasıydı. Bu “teyze” lafı canımı acıtmadığı gibi, aklıma geldikçe güldürdü beni. Hem de yıllarca. Birilerinin bana “teyze” değilse de “abla” diye seslenmeye başlamasına kadar. Tam “abla”ya alışıyordum ki tezgâhtarlar, pazarcılar, genç kızlar, genç erkekler, hatta benim rahatça “amca” diyebileceğim yaşını başını almış adamlar “teyze” diye seslenmeye başlamasınlar mı?

Sinirlenmediğimi söyleyemem. En azından başlarda… Sonra sonra alıştım. Yaşlanmak kaçınılmazdı ve insanlar yaşlandıkça çevrede yapay akrabalık bağları kuranların çıkması doğaldı. Yaşlanmanın kadını rahatlatıcı yanını fark etmem biraz zaman aldı. Ama o zamanın sonrasında fark ettim ki yaşlanmak o kadar da kötü değildi aslında. Belli bir yaştan sonra sokaklarda rahatça dolaşma hakkına sahip oluyordunuz. Yaşlanmak özgürleştiriyordu kadını. Sokakta size laf atan olmuyordu artık. Delici bakışlarıyla sizi süzenler azalıyordu. Belediye otobüslerinde, dolmuşlarda kimse sizi sıkıştırmaya kalkmıyordu.

Yaşlanmanın nimetleri giderek arttı. Giderek; yani yaşlandıkça… Otobüste yer verenler çoğaldı. Kuyruklarda bir çeşit öncelik kazanmalar başladı. Sizi hiç tanımayanlar bile saygıya benzer bir duyguyla yaklaşıyorlardı yanınıza. Otobüse binerken, vapurdan inerken birileri ellerini uzatmaya, inmenize ve binmenize yardımcı olmaya çalışıyordu. Neye davransanız çevrenizdekilerin arasından yardımınıza koşanlar çıkıyordu. Kaldırmanıza, çekmenize, itmenize destek olanlar çoğalıyordu. Bu arada birden fark ediyordunuz ki artık oynadığı top ayağınızın önüne düşen çocuk da “Teyze topumu verir misin?” diyordu; sizinle yaşıt görünen adamlar da “Teyze ne istedin?” diye soruyorlardı. İnsan aynaya bakmadıkça abla gibi mi, teyze gibi mi göründüğünü bilemiyor ki! Birilerinin durmaksızın yaşınızı anımsatması niye gerekiyor? Yardımların arttığına sevineceğime “teyze” diyenlerin çoğalmasına üzülürken aklımdan hep aynı şeyi geçiriyordum. “Teyze” diyen pazarcılara, satıcılara, hiç olmazsa bir kez, “Annene selam söyle.” diyecektim. O büyük olasılıkla “Annemi tanıyor musun teyze?” diyecekti. Yine “teyze” diyecekti; ama bana da “E, kardeş olduğumuza göre tanıyor olmam gerekmez mi?” deme fırsatı verecekti. O anlasa da anlamasa da ben taşı gediğine koymuş olacaktım böylece; ferahlayacaktım. Aklımdan çok kez geçirdim bunu; ama bir türlü yapamadım. Ben ne zaman söylesem, kime söylesem diye düşünedururken “Anne!” diyenler türemez mi? Önce umursamadım; ama giderek çoğaldılar. Yalnız satıcılar, pazarcılar değil, taksi şoförleri bile, “anne” diye seslenmeye başladı. Bunun nasıl ilerleyeceğini çok iyi biliyorum artık. Yavaş yavaş çoğalacaklar. Sonra bir bakacağım ki herkes “anne” der olmuş. Teyze diyenlere karşı bir çeşit savunma geliştirmiştim. Annelerinin hatırını soracak ya da annelerine selam gönderecektim. O aval aval bakınırken ben bütün “teyze” diyenlerden öcümü almış olacaktım. Daha bunu bile yapamadan anne diyenlere hazırlıksız yakalandım. Onlara karşı çok çaresiz hissediyorum kendimi. Babalarına selam göndermeyi düşünüyorum; ama bu da pek yakışıksız kaçacak canım.